Văn hóa – con người nam bộ trong phim truyền hình điện ảnh, trường hợp phim đất phương nam và con nhà nghèo

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HỒNG THẮM VĂN HÓA – CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG PHIM TRUYỀN HÌNH ĐIỆN ẢNH, TRƯỜNG HỢP PHIM ĐẤT PHƯƠNG NAM VÀ CON NHÀ NGHÈO LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH LÍ LUẬN, LỊCH SỬ ĐIỆN ẢNH, TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI 2021 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HỒNG THẮM VĂN HÓA CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG PHIM TRUYỀN HÌNH ĐIỆN ẢNH, TRƯỜNG HỢP PHIM ĐẤT PHƯƠNG NAM VÀ CON NHÀ NGHÈO LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành Lí luận.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HỒNG THẮM

VĂN HÓA - CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG PHIM TRUYỀN HÌNH ĐIỆN ẢNH, TRƯỜNG HỢP PHIM ĐẤT PHƯƠNG NAM VÀ CON NHÀ NGHÈO

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành:Lí luận, lịch sử điện ảnh, truyền hình

Mã số: 8210232.01

Hướng dẫn khoa học:

PGS TS Phạm Xuân Thạch

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan luận văn “Văn hóa – Con người Nam Bộ trong phim truyền hình

điện ảnh, trường hợp phim Đất phương Nam và Con nhà nghèo”là công trình

nghiên cứu của tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phạm Xuân Thạch.Công trình này chưa được công bố và không trùng lặp với bất cứ một công trình nào trước đây

Những tài liệu, tư liệu tham khảo của các tác giả đượcsử dụng đều có nguồn gốc chú thích đầy đủ, rõ ràng, cụ thể

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về các nội dung trong luận vănnày

Hà Nội, tháng 12năm 2021

Tác giả

Nguyễn Hồng Thắm

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơnsâu sắctrước tiên đến PGS.TS.Phạm Xuân Thạch - Người thầy đã hướng dẫn,có nhiều góp ý trao đổi về phương pháp nghiên cứu, nội dung nghiên cứu và các chỉ dẫn khoa học, đồng thời luôn động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành các thầy, cô giảng viêncủaKhoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN đã tạo mọi điều kiện, giúp đỡ tôi trong học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình,bạn bè, đồng nghiệp đã luôn giúp đỡvà tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng12 năm 2021

Học viên

Nguyễn Hồng Thắm

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu 9

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 10

6 Cấu trúc luận văn 10

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ VÀ ĐỀ TÀI VĂN HÓA, CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG PHIM TRUYỆN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 11

1.1.Vùng văn hóa Nam Bộ 11

1.1.1 Khái niệm vùng văn hóa 11

1.1.2.Chủ thể vùng văn hóa Nam Bộ 13

1.1.3 Không gian vùng văn hóa Nam Bộ 18

1.1.4 Lịch sử vùng văn hóa Nam Bộ 20

1.2 Khái quát về vùng văn hóa Nam Bộ được đề cập trong hai bộ phim: Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo 22

1.3 Văn hóa, con người Nam Bộ trong một số phim truyện điện ảnh và Phim truyện truyền hình 24

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 30

CHƯƠNG 2: VĂN HÓA, CON NGƯỜI NAM BỘ QUA NỘI DUNG HAI PHIM ĐẤT PHƯƠNG NAM VÀ CON NHÀ NGHÈO 33

2.1 Không gian thiên nhiên Nam Bộ 33

2.1.1 Thiên nhiên hoang sơ 34

2.1.2 Thiên nhiên trù phú, tươi đẹp 38

2.2 Con người Nam Bộ 43

2.2.1 Ý chí vượt khó khăn, chinh phục thiên nhiên những ngày đầu mở đất 43

2.2.2 Tinh thần dũng cảm, kiên cường chống cường hào và giặc ngoại xâm 46

2.2.3 Con người đôn hậu chất phác, cần cù, giàu tình thương, trọng

nghĩa khinh tài 55

2.3 Phong tục, tập quán, đời sống tâm linh của người Nam Bộ 60

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 67

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN VĂN HÓA, CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG HAI PHIM ĐẤT PHƯƠNG NAM VÀ CON NHÀ NGHÈO 69

3.1 Nghệ thuật xây dựng không gian sông nước Nam Bộ 69

3.2 Nghệ thuật sử dụng âm nhạc trong phim 72

3.3 Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật 76

3.3.1 Thế giới nhân vật phong phú, đa dạng 76

3.3.2 Ngoại hình và hành động của nhân vật 78

3.3.3 Đặc tả tính cách bộc trực, hồn hậu, nghĩa khí, phiêu lưu của người Nam Bộ 82

3.4 Hệ thống biểu tượng mang đậm Văn hóa Nam Bộ 84

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là nước có nền nông nghiệp lâu đời Chính vì vậy những đề tài

về nông thôn, nông nghiệp, nông dân luôn hết sức quen thuộc, được khai thác nhiều trong văn học nghệ thuật nói chung và điện ảnh nói riêng Thể hiện đời sống văn hóa và con người ở các vùng nông thôn chính là một cách để người nghệ sĩ tìm về và khám phá cội nguồn, bản sắc văn hóa dân tộc, cũng như phản ánh những vấn đề nảy sinh trong quá trình vận động phát triển của đất nước qua các thời kỳ lịch sử Điện ảnh, truyền hình Việt Nam đã có nhiều bộ phim thành công trong khai thác chủ đề Văn hóa và Con người Việt Nam; thông qua ngôn ngữ“đặc thù, khu biệt” của thể loại phim truyện, nhiều tác phẩmđiện ảnh đã tạo được dấu ấn sâu đậm trong lòng khán giả trong nướcvà bạn bè quốc tế Trong đó rất đáng kể -nhiều tác phẩm đạt được giải thưởng lớn ở các kỳ liên hoan phim trong nước và cả liên hoan phim quốc tế

Là người con sinh ra lớn lên tại vùng đất Nam Bộ,tôi đặc biệt yêu thích những bộ phim truyện của điện ảnh, truyền hình có bối cảnh của vùng đất phương Nam với những nét sinh hoạt văn hóađậm bản sắc Nam Bộ Đặc biệt hai

bộ phim truyền hìnhĐất Phương Nam(Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn)và Con Nhà Nghèo(Đạo diễn Hồ Ngọc Xum)đã để lại trong tôi ấn tượng giàu cảm xúc bởi

chất liệu, hình ảnh về Văn hóa - Con người Nam Bộ hiện lên trong phim một cách chân thực, rõ nét Hai bộ phim là hai câu chuyệnmang tình huống - thông điệp- nghệ thuật khác nhau, nhưng đều khai thác một chủ đề tương đồng về đời sống Văn hóa- Con người Nam Bộ Hai bộ phimcho cảm nhận rõ ràng: Văn hoá

- Con người Nam Bộ mang đậm nét khác biệt của một vùng văn hóa, do hoàn cảnh địa lý, lịch sử phát triển đặc trưng của vùng miền mang lại Tuy nhiên, khán

giả khi xem phim vẫn có thể cảm nhận được sự đồng điệu trong cảm xúc: giản

dị, gần gũi - đó chính là đặc điểm chung lớn nhất do không gian nông thôn mang

lại ! Chính vì vậy, tôi thực hiện đề tài nghiên cứu “Văn hóa - Con người Nam

Bộ trong phim truyền hình điện ảnh, trường hợp phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo” với mục đích phân tích, đánh giá và khẳng định những giá trị

Văn hóa- Con người Nam Bộ trong các phim trên bằng ngôn ngữ điện ảnh

Bên cạnh đó, luận văn sẽ phân tích những nét riêng biệt và các đặc điểm chung của hai bộ phim trong việc phản ánh về cuộc sống, con người ở Nam Bộ Đồng thời, có thể rút ra bài học kinh nghiệm để làm nền tảng cho việc thực hiện các bộ phim điện ảnh, truyền hình về các vùng văn hóa khác hay chính vùng văn hóa Nam Bộ; hoặcphục vụ cho công tác chuyển thể phim truyện từ các tác phẩm văn học,chủ đề về các vùng văn hóa trên khắp đất nước Việt Nam Ngoài ra, công trình nghiên cứu này còn có ý nghĩa lưu ý đội ngũ sáng tạo và thực hành nghệ thuật điện ảnh luôn ý thức tiếp cận các giá trị truyền thống, cũng như nắm bắt tâm lý của con người Việt Nam hiện đại để có thể thực hiện được những bộ phim hay,có giá trị thương mại và cả giá trị nghệ thuật, nhằm tôn vinh tinh hoa Văn hóa dân tộc,đưa Điện ảnh Việt Nam tiến lên - hướng đến tầm cao mới

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Khi lựa chọn đề tài nghiên cứu “Văn hóa - Con người trong phim truyền

hình điện ảnh, trường hợp phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo” tác giả

đã tìm đọc, tham khảo một số công trình viết về Văn hóa - Con người Nam Bộcùng nhiều bài viết trên các báo, tạp chí, các bài đăng trên không gian

số…Cùng một số bài tiêu biểunhư: Đoàn i i và ng văn của Đất r ng của Huỳnh Mãn Chi báo Điện tử – Hội nhà văn TP HCM, 11 – 07 – 2011); Nông thôn Nam Bộ trong tiểu thuyết Đoàn i i của Lê Thị Vân báo Giáo dục TP Hồ

Chí Minh, ngày 3 – 03 – 2012); Truyện Đất r ng hương Nam (báo SOFT VIET VN ngày 25 – 06 – 2011); Đoàn i i - cuộc trùng phùng đầy nước mắt ở Đất R ng Phương Nam (Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam); Văn hóa Nam Bộ qua hình tượng tác giả Hồ Biểu Ch nh của Lê Thị Thanh Tân (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 395, tháng 5-2017), Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh – nhìn t sự phát triển của Văn học và Văn hóa Nam Bộ đầu thế kỷ XX của Phạm Xuân Thạch

(truy cậpngày 8-8-2021 trên chanh-nhin-tu-su-phat-trien-cua-van-hoc-591839)

Điểm nhấn có tính khách quan và chủ quan không bình thường là: Chúng tôi tiến hành luận văn này vào lúc cả thế giới bắt đầu chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi đại dịch CoVid-19; bản thân tác giả thực hiện luận văn trong tình trạng F0,

có lúc tưởng chừng bỏ cuộc, vì vừa viết vừa thở oxy vàtự theo dõiđiều trị P0 tại nhà, phải cách ly hoàn toàn với cộng đồngtheo qui định của địa phương đang áp

Tiểu thuyết Đất R ng Phương Nam của Đoàn Giỏi, là tác phẩm nổi bật

trong quá trình sáng tác của tác giả Bối cảnh câu chuyện rất đặc trưng cho vùng đất – con người Tây Nam Bộ Ở đó, con người giữa bạt ngàn rừng tràm, dòng sông mênh mông, con đò bập bềnh, tôm cá đầy ắp mọi con rạch, dòng kênh…

Đất R ng Phương Nam đã đem đến cho độc giả nhiều góc nhìn thú vị về bối

cảnh, con người, tập tục văn hóa của vùng nông thôn Nam Bộ Sức hấp dẫn từ những trang viết của Đoàn Giỏi đã gieo những hạt mầm tâm hồn đến bạn đọc

nhiều thế hệ Ấn tượng về phong cáchvăn học và thông điệp văn hóa từ tác phẩm

của Đoàn Giỏi, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn đã quyết định đưa Đất R ng hương Namchuyển thể lên màn ảnh qua bộ phim truyền hình Đất hương Nam vào năm

1997 Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn từng chia sẻ với mục Văn hóa trên báo Đại

đoàn kết: Khi đang sống ở Phan Rang, lần đầu tiên ông đọc được tác phẩm Đất

R ng hương Nam của tác giả Đoàn i i vào th ng tư năm 1975 Ấn tượng về vùng đất đó đã t c động mạnh mẽ đến ông Chính vì thế, đến khi chuyển vào Đồng Tháp sinh sống, ông không còn cảm giác lạ lẫm, dù ông là người Huế vốn

có cách sống khác biệt Sau ba năm hoàn tất kế hoạch cho các khâu sản xuất một

bộ phim đặc biệt (mất một năm chuẩn bị bối cảnh), Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn

đã cho thấy tâm huyết của mình đối với bộ phim trong suốt quá trình hình thành

và ra mắt khán giả Và bộ phim đã được Hội Điện ảnh Việt Nam trao Giải A năm 1997; đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn được nhận Giải Mai Vàng lần thứ ba năm

1997;Đất hương Namcũng là bộ phim dài tập đầu tiên của Việt Nam xuất khẩu

sang Mỹ, được đông đảo khán giả đón nhận

Toàn Nguyễn (báo Công an Nhân dân) viết: “Đồng đất Nam Bộ trong phim Vinh Sơn như một vạt rạ chiều, buồn da diết đến cay lòng mắt Một bộ phim gói được cả nghĩa tình, cả khí thế quật cường và cả biết bao phong tục, lối sống của người Nam Bộ Đất hương Nam có nhiều trường đoạn đậm chất Điện ảnh và có thể coi đó là một trong những bộ phim truyền hình nhiều tập thành công nhất của Hãng TFS” !

“Con Nhà Nghèo là bộ phim được thực hiện sau mười năm kể từ bộ phim Ngọn C ió Đùa - bộ phim đầu tay của đạo diễn Hồ Ngọc Xum - cùng được trình chiếu Bộ phim Ngọn C ió Đùa sớm làm nên tên tuổi của đạo diễn Hồ

Ngọc Xum, đồng thời vô hình trung đã tạo nên sợi dây liên kết giữa sự nghiệp

của đạo diễn với các tác phẩm văn học của nhà văn cận đại Nam Bộ - Hồ Biểu Chánh Đúng mười năm sau,khi hãng phim Truyền hình - Đài Truyền hình

Thành phố Hồ Chí Minh TFS muốn đưa tác phẩm Con Nhà Nghèo của Hồ Biểu

Chánh lên phim, thì đạo diễn Hồ Ngọc Xum trở thành ứng viên duy nhất Kịch

bản phim Con Nhà Nghèo được nhà biên kịch Thanh Hoàng và Hồ Trường xây

dựng dựa trên tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Hồ Biểu Chánh xuất bản năm

1930 Sau khi được hãng phim Truyền hình - Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh giao chuyển thể phim (năm 1998),đến năm 2 bộ phim hoàn thành

và khởi chiếu Đây là một trong những bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết của nhà văn Hồ Biểu Chánh được yêu thích nhất Bộ phim kể về thân phận của những người nông dân nghèo khổ, thấp cổ bé họng, sống dưới ách cai trị của bọn cường hào, địa chủ Các nhân vật trong phim không chỉ gánh nặng nỗi lo cơm

áo, gạo tiền, sưu cao, thuế nặng, lao dịch khổ sai…mà còn bởi sự tàn ác, thâm độc, chèn ép của bọn nhà giàu và giai cấp thống trị Ở đó chữ “nhân”, “nghĩa” bị

lu mờ, bị chà đạp bởi đồng tiền, danh tiếng, địa vị Đồng thời bộ phim cũng thể hiện khá trọn vẹn cái đặc sắc của văn hóa vùng miền, cụ thể là tinh thần Văn hóa vùng đất Nam Bộ, đây là điều không dễ dàng khi chuyển tải qua phim ảnh

Biên kịch viên Thanh Hoàng từng chia sẻ trên báo Người Lao Động về

việc thực hiện chuyển thể tác phẩm Con Nhà Nghèo của Hồ Biểu Chánh; ông nói: Việc chuyển thể kịch bản không khó khăn bằng việc dàn dựng Vì bộ phim thuộc dòng phim cổ, bối cảnh phim vào những năm đầu thế kỷ XX, trang phục và đạo cụ đều phải thuộc vào thời kỳ đó, do vậy, kinh phí đội lên gần gấp đôi các phim hiện đại Nhưng có tiền rồi thì cũng chưa hết lo Trong tình hình nông thôn cũng đã hiện đại hóa, nhạc dance xập xình, phím vi tính gõ lóc cóc thì chưa hẳn

có thể tìm được tiếng xe bò lạch cạch hay chim kêu vượn hú của vùng đất miền

Tây Nam Bộ, buổi sơ khai muỗi kêu như s o thổi – đỉa lội lềnh tợ bánh canh

Bên cạnh các ý kiến đánh giá vànhững bài báo viết về hai bộ phim trên, trong lĩnh vực nghiên cứu nghệ thuật còn có một số luận văn thạc sĩ cũng đề cập đến không gian Văn hóa nông thôn Nam Bộ trong một số tác phẩm điện ảnh

như: Không gian nông thôn qua một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể: Mùa Len Trâu , Thương Nhớ Đồng Quê và C nh Đồng Bất Tận (2014, Luận

văn thạc sĩ của Hoàng Thị Dung thực hiện với sự hướng dẫn của PGS TS Lý Hoài Thu, khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại

học Quốc gia Hà Nội); Luận Văn: Nghệ thuật đạo diễn phim Truyện của ba đạo diễn Việt Kiều: Trần Anh Hùng, Nguyễn Võ Nghiêm Minh, Victo Vũ (tác

giả Trần Lê Bảo Long, thực hiện với sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái)

Đọc lại một số luận văn,như “Thiên nhiên và Con người Nam bộ trong tác phẩm của Đoàn i i” (của Phan Ngọc Thắm – Luận văn thạc sĩ, trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh), người đọc có thể nhận thấy tác giả mới chỉ dừng lại nghiên cứu, tìm hiểu một vài khía cạnh biểu hiện của Văn hóa Nam Bộ mà chưa chạm nhiều tới bản sắc Văn hóa Nam Bộ trong các sáng tác của nhà văn

Trong luận văn thạc sĩ Cải biên Những Người Khốn Khổ của Victor Hugo ở Việt Nam: T tiểu thuyết Ngọn C ió Đùa (1926) của Hồ Biểu Ch nh đến phim điện ảnh (1989) và phim truyền hình (2013) của đạo diễn Hồ Ngọc Xum , tác

giả Lương Đức đề cập đến sự giao thoa Văn hóa Đông – Tây được thể hiện qua

hiện tượng phóng tác biên dịch Những Người Khốn Khổcùngsự giao thoa của các

loại hình nghệ thuật (Văn học và Điện ảnh) đã được thể hiện sinh động hơn khi

tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh được dàn dựng thành phim điện ảnh và phim truyền hình.Cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ từ tiểu thuyết đã được chuyển tải thành phim một cách sáng tạo và sống động Qua đó có thể hình dung về sự chuyển dịch Văn hóa giữa văn bản nguồn và văn bản biên dịch, sự chuyển dịch

kí hiệu giữa các thể loại

Tuy nhiên, với quan sát của cá nhân, đề tài Văn hóa – Con người Nam

Bộ trong phim truyền hình điện ảnh, trường hợp phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo đến nay chưa có công trình nào khai thác, nên tôi quyết định thực

hiện đề tài này để tìm hiểu sâu thêm về Văn hóa- Con người Nam Bộ qua hai bộ phim trên của các đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn và Hồ Ngọc Xum

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Thực hiện nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu về Văn hóa –

Con người Nam Bộ được phản ánh trong hai bộ phim Đất hương Nam và Con Nhà Nghèo ở các phương diện: Cảnh sắc thiên nhiên, không gian xã hội, đời

sống tinh thần, tính cách và tâm lý của các nhân vật

Phạm vi nghiên cứu chính là nội dung, không gian, địa bàn, nhân vật, sự

kiện được thể hiện trong hai bộ phim Đất hương Nam và Con Nhà Nghèo Bên

cạnh đó chúng tôi sẽ tiến hành so sánh, liên hệ với các tác phẩm khác để làm rõ vấn đề nghiên cứu

4 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu

Mục đích: Luận văn tìm hiểu sự thể hiện ở đề tài về Văn hóa - Con người

Nam Bộ trong hai bộ phim Đất hương Nam và Con Nhà Nghèo, qua đó có thể

tìm ra những nét tương đồng và sự khác biệt của hai tác phẩm khi thể hiện cùng một đề tài với bối cảnh không gian gần giống nhau

Ý nghĩa: Luận văn là tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến hai bộ phim liên quan đến Văn hóa - Con người Nam Bộ cũng như những bộ phim điện ảnh khác về đề tài Văn hóa và Con người Nam Bộ

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu trên cơ sở đaphương pháp tiếp cận văn hóa lịch sử, văn học, triết học, so sánh, liên hệ thực tiễn ), để nhìn nhận hai bộ phim trong sự gắn bó mật thiết với địa bàn không gian văn hóa

- con người Nam Bộ; từ đótìm ra và khẳng định nét đặc trưng của Văn hóa - Con người Nam Bộ qua phương tiện chuyển tải là điện ảnh, truyền hình

Về phương pháp nghiên cứu chuyên ngành, luận văn vận dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa – nghệ thuật

Các thao tác cụ thể được chúng tôi vận dụng là phân tích, thống kê, so sánh, liệt kê…

Phân tích trên kịch bản của hai bộ phim cùng với bản dựng phim: Dựa trên kịch bản phim, bản dựng của hai bộ phim được chọn nghiên cứu để chỉ rõ cảnh sắc thiên nhiên bối cảnh), tính cách con người Nam Bộ được thể hiện qua nghệ thuật xử lý của đạo diễn, biên kịch, diễn viên và quay phim…

Phương pháp thống kê – đánh giá kết quả khi hai bộ phim Đất hương Nam và Con Nhà Nghèo được công chiếu Với mục đích tăng tính khách quan

trong việc nhận định vấn đề nghiên cứu, kết hợp lấy ý kiến từ các nhà phê bình Điện ảnh - Văn hóa về tính Nghệ thuật của hai bộ phim

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận văn chia thành ba chương như sau:

Chương 1: Khái quát về vùng văn hóa Nam Bộ và đề tài về Văn hóa - con người Nam Bộ trong phim truyện Việt Nam đương đại

Chương 2: Văn hóa, Con người Nam Bộ qua nội dung hai phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện Văn hóa - Con người trong hai phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ VÙNG VĂN HÓA NAM BỘ VÀ ĐỀ TÀI VĂN HÓA - CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG PHIM TRUYỆN VIỆT NAM

ĐƯƠNG ĐẠI 1.1.Vùng văn hóa Nam Bộ

1.1.1 Khái niệm vùng văn hóa

Trải qua quá trình hình thành các dân tộc và sự phân bố dân cư, phụ thuộc vào điều kiện thiên nhiên – địa hình và cách thức sản xuất, do những yếu tố tín ngưỡng truyền thống và các phong tục tập quán…ở Việt Nam đã hình thành nên các vùng văn hóa khác nhau Công việc nghiên cứu về vùng văn hóa đã có từ lâu đời, từ thời Trần, Lê đã có sách địa chí ghi lại những đặc điểm của địa lý - địa hình,thổ nhưỡng - sản vật, nhân vật - chính trị - kinh tế, văn hóa– tín ngưỡng của từng vùng, tỉnh hay của cả nước Trong đó có thể kể đến một số

sách địa chí như: An Nam chí lược 1335) của Lê Tắc, Đại Nam nhất thống chí 1822) của Quốc sử quán triều Nguyễn, ia Định thành thông chí 182 đến

183 ) của Trịnh Hoài Đức…Đến giai đoạn cận đại thì có các công trình nghiên

cứu mang tính hệ thống về văn hóa Việt Nam như: Việt Nam văn hóa sửcương

1938) của Đào Duy Anh Trong những thập niên 199 và 2 1 có một số sách

về văn hóa Việt Nam (Cơ sở văn hóa Việt Nam) cũng có đề cập đến việc phân

vùng văn hóa

Có thể kể đến nhiều cách phân vùng văn hóa Việt Nam như: Phân thành bảy vùng của Ngô Đức Thịnh năm 1993; phân thành tám vùng của Huỳnh Khái Vinh và Nguyễn Thanh Tuấn năm 1991, hay phân thành chín vùng của Đinh Gia Khánh và Cù Huy Cận năm 1995 Tuy nhiên cho đến hiện nay người ta vẫn chọn cách phân thành sáu vùng của Trần Quốc Vượng năm 1997 để làm cơ sở phân vùng văn hóa Việt Nam Sáu vùng văn hóa Việt Nam bao gồm: Vùng văn hóaTây Bắc, vùng văn hóa Việt Bắc, vùng văn hóa Bắc Bộ, vùng văn hóa Trung

Bộ, vùng văn hóa Tây Nguyên và vùng văn hóa Nam Bộ

Hình 1.1 Sáu vùng Văn hóa Việt Nam

Vùng văn hóađược Giáo sư Trần Ngọc Thêm định nghĩa chi tiết và đầy đủ

trong sách Văn hóa người Việt vùng Tây Nam Bộ như sau: Vùng văn hóa là một không gian lãnh thổ liên tục với hoàn cảnh tự nhiên tương đối đồng nhất ở bên

trong và khu biệt với c c không gian lãnh thổ liền kề bên ngoài, trong đó tồn tại một cộng đồng người thống nhất tương đối (gồm một hay nhiều tộc người/ nhóm người), đã cùng cư trú và tiếp xúc giao lưu đồng hướng với nhau trong một thời gian đủ dài để tạo nên một hệ thống gi trị chung đặc thù cho phép khu biệt nó với c c hệ thống gi trị của những vùng có liên quan [ 45, tr.47]

Giáo sư Trần Ngọc Thêm còn khái quát về vùng văn hóa Nam Bộ trong

sách Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam như sau: Vùng văn hóa Nam Bộ có hai tiểu vùng: Đồng bằng Nam Bộ (lưu vực sông Đồng Nai và sông Sài Gòn) và Tây Nam Bộ (lưu vực sông Cửu Long), với khí hậu hai mùa (khô và mưa), với mênh mông sông nước và kênh rạch C c cư dân Việt, Chăm, Hoa, tới khai ph đã nhanh chóng hòa nhập với thiên nhiên và cuộc sống của cư dân bản địa (Khmer,

Mạ, Xtiêng, Chơrơ, Mnông) Nhà ở có khuynh hướng trải dài ven kênh, ven lộ; Bữa ăn giàu thủy sản; tính c ch con người phóng kho ng; tín ngưỡng tôn gi o hết sức phong phú và đa dạng; sớm tiếp cận và đi đầu trong qu trình giao lưu hội nhập với văn hóa phương Tây [43 tr.51]

1.1.2.Chủ thể vùng văn hóa Nam Bộ

Định nghĩa về chủ thể văn hóa theo Giáo sư Trần Ngọc Thêm như sau:

Chủ thể văn hóa là một cộng đồng gồm một hay nhiều tộc người hoặc nhóm người theo nghề nghiệp, sở thích, tuổi t c…có sự thống nhất tương đối trên những phương diện cơ bản, tạo ra được một hệ thống gi trị vật chấtvà tinh thần

chung mang tính đặc thù [46, tr.46]

Lịch sử khai hoang vùng đất phía Nam: ở những thế kỷ đầu công nguyên vùng đất phía Nam đã có một nền văn hóa Óc Eo do người dân Vương Quốc Phù Nam xây dựng nên Sau đó Phù Nam bị nước chư hầu Chân Lạp xâm chiếm và nền văn hóa Óc Eo dần suy thoái Lúc này tồn tại hai vùng riêng biệt với tên gọi Lục Chân Lạp Đông Nam Bộ ngày nay, có địa hình cao hơn) và Thủy Chân Lạp

(ở phía Tây, là vùng đất thấp hơn) Triều đình Chân Lạp Khmer) dù chiếm được Phù Nam nhưng do thói quen thường khai thác những vùng cao hơn nên chỉ chú trọng cai quản chăm sóc Lục Chân Lạp, còn vùng Thủy Chân Lạp giao cho các quý tộc bản xứ - những người đã quy phục triều đình Chân Lạp Vùng Chân Lạp nói chung dần trở nên hoang vu và là nơi xảy ra nhiều cuộc chiến, tranh chấp giữa các đế quốc

Sang thế kỉ XIV, nền văn minh Ăngkor của đế quốc Khmer sụp đổ, những người dân ngoài tộc Khmer đã chạy từ Chân Lạp về phía Thủy Chân Lạp để lánh

sự đàn áp của quân Xiêm, do vậy người Khmer là tộc người đầu tiên chiếm lĩnh vùng đất phía Tây Nam Bộ

Dưới thời Lê sơ, mâu thuẫn phong kiến giữa hai họ Trịnh – Nguyễn rất gay gắt dẫn đến nội chiến kéo dài gây đại họa cho nhân dân cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài Đàng Trong là vùng đất giữa dãy Trường Sơn và biển Đông, đất đai chật hẹp, đồng ruộng ít lại không màu mỡ Cùng với đó là chiến tranh kéo dài, cần một lực lượng lớn nhân lực phục dịch chiến tranh Nhằm lánh nạnbị bắt phu,bắt lính,nhiều người dân Đàng Trong đã vượt biển vào vùng đất Thủy Chân Lạp làm ăn sinh sống, vì ở đây đất rộng, người thưa, nhiều đất bỏ hoang, đất đai lại màu mỡ Bằng con đường ngoại giao với Chiêm Thành,Chân Lạp,chúa Nguyễn dần dần đồn trú Sài Gòn để thu thuế,vừa giúp Chân Lạp cầu viện) chống Xiêm,từng bước xác lập chủ quyền và bảo vệ biên cương Do điều kiện sinh sống thuận lợi, lượng dân di cư vào Nam ngày càng nhiều Quá trình di cư người Việt vào vùng đất mới đã đánh dấu sự xuất hiện của tộc người chủ đạo, bên cạnh người Khmer, Hoa Đến cuối thế kỷ XVII, quan quân Chúa Nguyễn khai phá vùng đất mới chính thức đặt dinh, trấn cai quản vùng Đồng Nai - Gia Định

Trong lịch sử vùng đất mới Phương Nam còn một yếu tốkhác đó là lực lượng Hoa kiều ở vùng Đông và Tây của Thủy Chân Lạp Năm 1679, ở miền Đông, một nhóm quan binh ở Quảng Tây không thuần phục triều đình Mãn Thanh đã chạy sang Việt Nam xin thuần phục Chúa Nguyễn Đúng lúc đang chủ trương khai phá vùng đất hoang Thủy Chân Lạp, nên Chúa Nguyễn đã giới thiệu đoàn người Hoa này với vua Chân Lạp Đây là khởi nguồn của tộc người Hoa đến định cư tại vùng đất về sau là Nam Bộ

Chính vì vậy mà vùng đất Nam Bộ đến ngày nay là địa bàn đa tộc người,

là nơi cư trú của người Việt và các tộc người thiểu số là cư dân bản địa Trong

sách Cơ sở văn hóa Việt Nam Giáo sư Trần Quốc Vượng đã viết: Đồng bằng Nam Bộ về mặt dân cư có c c tộc người Việt, Khmer, Hoa, Chăm, Stiêng, Chrau,

Mạ, Mnông Nhìn diện mạo tộc người nơi đây, chúng ta dễ dàng nhận ra được ít nhất cũng là c c khía cạnh sau: C c tộc người khai ph Nam Bộ như Chăm, Hoa, Khmer, Việt đều là lưu dân đến khai ph vùng đất mới, họ đã xa vùng đất cội nguồn cả không gian lẫn thời gian Sống cùng một địa bàn cư trú, nhưng trên nét lớn, c c tộc người nơi đây sống hòa hợp, thân i, không có chiến tranh giữa các sắc tộc trong lịch sử Tộc người chủ thể có vai trò quyết định sự ph t triển vùng đất này là người Việt [59, tr.268 – 269] Ở tiểu vùng Tây Nam Bộ, chủ thể văn hóa chính bên cạnh người Việt, là người Khmer và người Hoa: Tuy chủ thể văn hóa mang tính đa tộc người nhưng xét về phương diện dân số, văn hóa, trình độ ph t triển thì người Việt chiếm ưu thế tuyệt đối Yếu tố thứ 2 đó là: Mặc

dù chiếm số đông về dân số nhưng tộc người Việt lại sống rất hòa đồng, luôn tôn trọng sự kh c biệt và linh hoạt học h i, kế th a và ph t huy những gi trị văn hóa của c c dân tộc anh em cùng chung sống Do đó văn hóa vùng Nam Bộ nói chung và Tây Nam Bộ nói riêng vẫn mang tính thống nhất cao [45, tr.84]

Định cư khép kín là truyền thống định cư của văn hóa làng xã Việt Nam, việc đi khỏi làng hay có người khác đến làng cư ngụ là điều không thể chấp nhận Do vậy những người di tản là những người đặc biệt và cũng có tính cách rất đặc biệt Tính cách đó thể hiện sự mạnh mẽ, cần cù, tính cách dương hòa vào tính cách âm của văn hóa gốc nông nghiệp Chính vì thế mà cả hai tính cách trên

là đặc điểm của người dân vùng đất Nam Bộ, tùy vào hoàn cảnh cụ thể mà nó bộc phát - khi thì dữ dội, quyết liệt, lúc lại êm ả, nhẹ nhàng

Vấn đề tôn giáo - tín ngưỡng dân gian cũng rất phong phú và đa dạng ở miền Nam Nhiều tín ngưỡng, tôn giáo tồn tại đan xen: Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Hồi giáo và các tín ngưỡng khác như: Thờ cúng Tổ tiên, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu, tục thờ Thủy thần…Tất cả đều là những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Nam Bộ do điều kiện tự nhiên,vừa khắc nghiệt vừa giao hòa quy định;cư dân nghề nông ưa giữ nếp thờ cúng ông bà, cầu mưa thuận gió hòa, quen sống ven sông, làm ăn giữa mùa nước nổi, là những yếu tố được thiên nhiên ban tặng cho con người vùng đất phương Nam Tổ quốc

Cách con người ứng xử với môi trường tự nhiên cũng là một nét văn hóa đặc trưng không thể không nhắc tới trong Văn hoá miền Nam Khác hẳn với người dân Bắc Bộ, người dân Nam Bộ sống hòa nhập với thiên nhiên, điều này được hiển thị bằng những việc làm rất cụ thể như: Ngoài truyền thống thủy lợi đào kinh, con người biết lợi dụng con nước để tính kế sinh nhai, lấy phù sa của nước bồi đắp cho vùng đất trù phú Họ đưa nước ngọt vào các hệ thống sông ngòi, kênh rạch để trồng trọt, sinh hoạt, thu lợi nhuận từ con nước - điều này trở thành nét văn hóa độc đáo thể hiện sự hòa hợp với thiên nhiên của người dân Nam Bộ

Tính cách con người Nam Bộ được hình thành và ảnh hưởng nhiều từ điều kiện tự nhiên và xã hội mà họ sống Tính cách đó có thể khái quát trong mấy đặc điểm:Ưa đoàn kết, giao hòa, tranh đấu trong chống chọi thiên nhiên và chống áp bức phong kiến, ngoại xâm; mặt khác biết cách khai thác tối đa những ưu đãi mà thiên nhiên ban tặng Đây có lẽ là nét tính cách nổi bật nhất của người dân phương Nam, bởi họ sống trên vùng đất “phèn chua nước mặn”, phải đào kinh

xẻ ngọt Tính âm – dương trong tính cách người dân Nam Bộ đã tạo cho họ cách sống thích ứng với mọi hoàn cảnh: vừa hòa hợp với tự nhiên vừa chống chọi áp bức và thiên nhiên khắc nghiệt.Nhưng nhìn chung, tính kiên cường hòa hợp thiên nhiên và tư duy mềm mại như sông nước là nét đẹp điển hình của người dân Nam Bộ

Đặc thù cư trú gắn liền với sông nước, nhà cửa gần bờ sông, vật liệu xây dựng nhà cửa cũng lấy từ nhiều vật liệu có sẵn trong thiên nhiên như lá dừa, cây tràm, cây đước… Người dân tham gia giao thông cũng mang đặc điểm sông nước: Lội bộ, xe đò, xe ngựa, xuồng, ghe, tắc rán là những phương tiện phổ biến nhất Hình ảnh con đò, mái chèo mang dấu ấn khó phai trong đời sống người dân Nam Bộ Làm nông, buôn bán, làng nghề chủ yếu gắn với sông nước và tồn tại nhờ sông nước; vì vậy tiên phong là đào kinh, đắp đường trồng lúa nước, rồi tới cây trái, rau màu, quá trình chinh phục tự nhiên của người dân Tây Nam Bộ trùng với quá trình người Việt phát huy thủy lợi và nghề trồng lúa nước

Nghệ thuật vùng Nam Bộ mang dấu ấn miền sông nước: Các loại hình nghệ thuật được xây dựng phù hợp với đặc trưng “miệt vườn”như các câu hò, điệu lý được ca, ngâm trên các dòng sông khi chèo ghe, được hò ngân trên cánh đồng nước mênh mông,giữa các “vạn cấy” và những buổi lao động sản xuất Nhất là bộ môn nghệ thuật Đờn ca tài tử - có xuất xứ từ nhạc lễ cung đình được cải biên dân dã và dân gian hóa, tạo âm hưởng giao lưu hòa hợp, vừa hào sảng vừa tài hoa, điêu nghệ

Với nét đặc trưng tính trọng âm theo văn hóa lúa nước, nét văn hóahòa đồng trọng tìnhcủa những con người vừa hội tụ, quen biết, cùng hỗ trợ giúp nhau

tạo nên nét văn hóacộng đồng về tính cách, phát triển thêm nét đẹp là văn

hóatrọng nghĩa Với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đất đai còn hoang sơ, đã tạo

ra nhu cầu liên kết,giúp đỡ nhau giữa những người “tứ xứ” cùng chung sốngứng phó với thiên nhiên và hoàn cảnh đầy thử thách

Một trong những nét tính cách của con người Nam Bộ nữa, đó chính là

tính bộc trực Bộc trực là những phản ứng tức thời, trực diện, đôi khi quyết liệt

với những vấn đề của cuộc sống, là nét tính cách tự lập, không chịu ảnh hưởng bởi người khác Nét tính cách bộc trực của người Nam Bộ thường được biểu hiện

là sự thẳng thắn, quyết liệt, thật thà, chất phát, dân dã, độc lập, rạch ròi, đôi khi

cả tin, thiếu thận trọng, kém tế nhị, nóng nảy và có phần cực đoan Bên cạnh tính

cách bộc trực, con người Nam Bộ còn mang nét tính cách bao dung - có thể nói

đây là nét tính cách mang phẩm chất quý giá của con người Nam Bộ; họ biết dung nạp những thứ khác mình, những cái mình không có, bỏ qua, châm chước lỗi lầm của người khác, cởi mở trong các mối quan hệ giữa con người với con người, hay con người với tự nhiên và xã hội

Vùng đất Nam Bộ là vùng đất có nhiều thuận lợi về mặt địa lý, giao thương, giao lưu văn hóa các khu vực diễn ra sôi nổi, thiên nhiên ưu đãi ban tặng Bên cạnh đó, vùng đất Nam Bộ vừa kế thừa những nét văn hóacủa các thế

hệ tiền nhân qua các giai đoạn lịch sử, vừa là mảnh đất mới của những con người

đi tìm cuộc sống mới nên sức trẻ lẫn bề dày truyền thống được hòa quyện với nhau, tạo ra nhiều nét văn hóa đặc trưng độc đáo, tạo nên những tính cách rất đặc biệt trong mỗi con người ứng với môi trường, cảnh sắc thiên nhiên đặc trưng của vùng đất Nam Bộ Chính điều này đã tác động đến tâm tưởng, “những con mắt nghệ sĩ” của nhiều nhà làm phim, dẫn đến sự ra đời của các tác phẩm điện ảnh, truyền hình đặc sắc mà chúng tôi sẽ nghiên cứu và phân tích ở chương sau

1.1.3 Không gian vùng văn hóa Nam Bộ

Văn hóa Việt Nam là do chủ thể văn hóa người Việt Nam tạo nên trong suốt hành trình hàng ngàn năm lịch sử Trong quá trình hình thành phát triển đó, không gian văn hóa của dân tộc ta có những thay đổi tiếp biến rộng mở về mặt bản sắc và không gian địa lý thông qua việc mở mang khai phá; vì vậy, cần căn

cứ vào không gian lãnh thổ để xác định ranh giới của không gian văn hóa

Theo Giáo sư Trần Quốc Vượng trong sách Cơ sở văn hóa Việt Nam, vị trí địa lí của vùng đất Nam Bộ là: Vùng đất nằm cuối cùng đất nước về phía Nam, trọn vẹn trong lưu vực của hai sông: sông Đồng Nai và sông Cửu Long, mà lại

là phần hạ lưu cửa hai dòng sông Trong khi đó, Nam Bộ lại gần Biển Đông Nói

kh c đi, đây là vùng đất cửa sông gi p biển [59, tr.266] Giáo sư Trần Ngọc Thêm trong sách Văn hóa người Việt vùng Tây Nam Bộđịnh nghĩa về không gian văn hóa như sau: Không gian văn hóa (K) là một không gian lãnh thổ liên tục (liền khoảnh) với hoàn cảnh tự nhiên tương đối đồng nhất ở bên trong và khu biệt với c c không gian lãnh thổ liền kề bên ngoài, trong đó hình thành một hệ thống gi trị đặc thù Không gian văn hóa hình thành trên không gian lãnh thổ nhưng không đồng nhất với không gian lãnh thổ và luôn có ranh giới mở [45,

tr.45]

Như vậy, có thể xác định không gian văn hóa vùng đất Nam Bộ từ những định nghĩa nêu trên là bao gồm các tỉnh: Ở miền Đông gồm Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Bà Rịa – Vũng Tàu, Tây Ninh Ở miền Tây gồm: Long An, Tiền Giang, Trà Vinh, Bến Tre, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Hậu Giang, Bạc Liêu, Cà Mau và Thành phố Hồ Chí Minh là khu vực trung tâm

Có thể nói vùng văn hóa Nam Bộ là vùng văn hóa được hình thành với thời gian hơn ba thế kỷ (1698 – 2021) kể từ khi người Việt xác lập chủ quyền

trên vùng đất mới và mang theo hành trang là vốn văn hóa đã được đúc kết qua

hàng ngàn năm Chính điều này đã góp phần tạo nên nền tảng của hệ gi trị văn hóa Nam Bộ Trải qua quá trình tương tác với môi trường tự nhiên và môi trường

xã hội, con người nơi đây đã dần tạo ra những giá trị văn hóa bản sắc của vùng Văn hóa Nam Bộ Từ vị thế địa lý, văn hóabản địa được hội tụ - tích hợp đã và

đang giúp Nam Bộ trở thành trung tâm của quá trình tiếp biến văn hóa phần nào

tạo nên những nét đặc thù – giá trị cốt lõi, khác biệt với vùng văn hóa khác ở Việt Nam Hệ giá trị văn hóa Nam Bộ là truyền thống văn hóa của dân tộc và những giá trị cốt lõi hình thành phong cách văn hóa riêng Tính “mở cửa”văn hóa của vùng đất mới làm nên tính năng động, nhạy bén, dám nghĩ, dám làm của người dân Nam Bộ Tính mở là cơ sở làm cho việc tiếp nhận và tiếp biến thành công nhiều giá trị văn hóa trong quá trình hòa nhập với các vùng văn hóa khác ở Việt Nam và toàn cầu

1.1.4 Lịch sử vùng văn hóa Nam Bộ

Vùng đất Nam Bộ được hình thành vào thế kỷ XVII – XVIII và được định hình rõ nét vào cuối thế kỷ XVIII, trong đó vùng được hình thành sớm hơn khi Nguyễn Hữu Cảnh thừa lệnh vua triều Nguyễn vào lập dinh, trấn và bổ nhiệm quan lại chính là vùng Đông Nam Bộ và Gia Định

Vào những năm 1774 – 1775, thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh, Việt Nam Đại Việt) được chia thành Đàng Trong và Đàng Ngoài, ranh giới phân chia

là Sông Gianh Quảng Bình) Năm 18 8, vua Gia Long chia đất nước làm ba khu vực hành chính lớn, đó là: Bắc Thành, Kinh đô Huế và Gia Định Thành Vào thời Pháp thuộc, thực dân Pháp thực hiện chính sách chia để trị, nên đã chia đất nước ta ra thành ba Kỳ: Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ Đến năm 1954, theo hiệp định Giơ-ne-vơ đất nước ta lại chia cắt thành hai miền: Miền Bắc và miền Nam,

lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới – sông Bến Hải Quảng Trị) Sau năm 1975 để thống nhất các cách chia định hình theo không gian văn hóa, Giáo sư Trần Quốc Vượng đã chọn cách chia Việt Nam thành sáu vùng đặc trưng văn hóa riêng biệt,

đó là: Tây Bắc, Việt Bắc, Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ

Năm 1698, Thống suất Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn Phúc Chu sai vào kinh lý miền Nam Lúc này đã có khoảng 4 hộ với

2 khẩu là những lưu dân Việt đã tới khu vực Đồng Nai – Gia Định Đông Nam Bộ) Nguyễn Hữu Cảnh cho lập phủ Gia Định, gồm hai dinh: Trấn Biên, Phiên Trấn; với hai huyện Phước Long, Tân Bình Đến năm 1779 thì cương vực của phủ Gia Định đã bao trùm toàn vùng Nam Bộ hiện nay Riêng Trà Vinh, Sóc Trăng giao lại vua Chân Lạp cai quản, nhưng đến năm 1835 cũng được sáp nhập

về lãnh thổ Việt Nam Cho đến nay vùng đất Nam Bộ trải qua bảy lần thay đổi

về tên gọi và vị trí của nó trong hệ thống hành chính: Gia Định Phủ 1698 –

18 2), Gia Định Trấn 18 2 – 18 8), Gia Định Thành 18 8 – 1832), Lục tỉnh Nam Kỳ 1832 – 1867), Cochinchine, tức Nam Kỳ thuộc Pháp 1867 – 1945), Nam Phần 1945 – 1975), Nam Bộ 1945 đến nay)

Như vậy, đầu thế kỉ XVI, ngoài vùng cư trú ở Đông Nam Bộ của các tộc người bản địa như Stiêng, Chrau, Mạ…thì hầu hết đất đai của vùng Nam Bộ đều

là hoang hóa Tiếp đó các cộng đồng lưu dân như người Khmer, người Việt, người Hoa, người Chăm mới nối tiếp nhau tiến vào Nam Bộ, họ chia nhau khai khẩn, canh tác, định cư, buôn bán…dần dần biến vùng đất Nam Bộ hoang vu thành những vùng đất nông nghiệp trù phú và những đô thị lớn Chính vì vậy, dung hợp là nét văn hóa đặc thù của vùng Nam Bộ, nó là sự dung hợp giữa cái nền chung là văn hóa Việt với những yếu tố tiếp biến từ văn hóa Khmer, Chăm, Hoa…và cả phương Tây sau này

1.2 Khái quát về vùng văn hóa Nam Bộ được đề cập trong hai bộ phim: Đất

phương Nam vàCon nhà nghèo

Hướng tiếp cận văn hóa trong nghiên cứu văn học nghệ thuật thường sẽ quan tâm đến sự thể hiện của con người, của tác phẩm văn học nghệ thuật trong

sự gắn bó chặt chẽ với môi trường văn hóa, với những quy định về bản sắc cũng như giá trị của nhân vật do những đặc điểm của môi trường văn hóa đó tạo nên

Hai bộ phimĐất hương Nam và Con Nhà Nghèo đều là những bộ phim được chuyển thể từ các tác phẩm văn học Đất R ng hương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi và Con Nhà Nghèo của nhà văn Hồ Biểu Chánh Cả hai tác giả đều là

nhà văn đến từ Nam Bộ Từ ngôn ngữ văn học đến tác phẩm điện ảnh, hai tác phẩm này đều mang bản sắc văn hóa vùng miền rõ nét vùng văn hóa Nam Bộ)

Vì thế chúng có những vấn đề chung khi khai thác cuộc sống ở vùng văn hóa Nam Bộ, nhưng lại vừa có những đặc điểm riêng biệt Trong phần này tác giả luận văn sẽ trình bày một cách khái quát vùng văn hóa Nam Bộ được đề cập trong hai bộ phim

Đất hương Nam là bộ phim được đạo diễn NSƯT Nguyễn Vinh Sơn chuyển thể từ tiểu thuyết Đất R ng hương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi Câu chuyện phim là hành trình đi tìm cha của cậu bé tên An Phim Đất hương Nam

làbộ phim truyền hình dài tập thứ hai do hãng phim TFS Đài Truyền hình Thành

phố Hồ Chí Minh sản xuất năm 1997, sau bộ phim Người đẹp Tây Đô ; đây

cũng là bộ phim truyền hình dài tập đầu tiên của Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ

Để có được một bộ phim thành công như trên, phải kể đến sự am hiểu và trân trọng văn hóa Nam Bộ của đội ngũ sản xuất phim, đặc biệt có vai trò cố vấn phong tục tập quán cho phim của nhà văn Sơn Nam; nỗ lực cố vấn của nhà báo

Bảy Triển và nhạc sĩ Lư Nhất Vũ - đã thổi hồn cho bộ phim bằng những ca khúc

để đời

Đề tài về chiến tranh, cách mạng vẫn là yếu tố cốt lõi của phim, nhưng nếu

bỏ qua tất cả các yếu tố của điện ảnh và nội dung thì bộ phim Đất hương Nam

giống như là cuốn sách văn hóa dân gian Nam Bộ đáng quý Bởi nó hiển hiện rõ nếp sống, cách cư xử của những thế hệ cư dân khẩn đất, lập làng với bối cảnh thiên nhiên kỳ thú của đất phương Nam, những nét sinh hoạt dân gian: hát Bội, hát Cải lương, cúng Đình, mãi võ… được khai thác thú vị và chính xác; những cảnh bắt rắn, bắt cá sấu, gác cu, hò đối đáp, hò chèo ghe được đạo diễn diễn tả thật đến từng chi tiết, kỹ lưỡng như một phim tài liệu về nghệ thuật Bên cạnh đó tác phẩm đã khéo léo lồng ghép ca dao, tục ngữ, dân ca dân gian một cách rất hợp lý, nhân văn và đúng điệu miền Nam

Con Nhà Nghèo là bộ phim được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của

nhà văn Hồ Biểu Chánh, đạo diễn phim - Hồ Ngọc Xum, đảm nhận vai trò biên kịch - Thanh Hoàng và Hồ Trường Với 5 tập phim và không dưới 2 nhân vật,

điểm nhấn của phim Con Nhà Nghèo chính là cái đạo lý nhân nghĩa Ở mỗi tập

phim tác giả luôn để những tình huống “treo” kịch tính, tạo sự hấp dẫn đối với khán giả thưởng thức Xuyên suốt năm tập phim, sự đối đãi lễ phép, con vâng lời cha mẹ, vợ trọn đạo phu thê là những nét văn hóa của con người Nam Bộ được tác giả gài cắm trong phim hợp lý và không gây gợn cảm giác gò bó

Tính cách nhân vật trong phim Con Nhà Nghèo được đạo diễn khắc họa rõ

ràng, thể hiện nét tính cách đặc trưng của con người Nam Bộ: Nghĩa tình phân minh, đặc biệt cách đối nhân, xử thế rất nhân hậu, nhân bản Cái chân chất giản

dị của người Nam Bộ, nhìn lâu, ngẫm lâu người ta mới “thấm”, mới thấy được

sự sâu lắng của họ trong thế thái nhân tình…Nhưng cũng rất “đời” Những nét

tính cách đó cho đến lâu dài còn mang “tính thời sự”, chẳng khác gì chuyện tình làng nghĩa xóm thời nay, giống như khi người ta sống mãnh liệt, sống kỹ, sống sâu thì đạo lý chính là cách biểu hiện của nội lực đầy đặn trong tâm hồn

1.3 Văn hóa, con người Nam Bộ trong một số phim truyện điện ảnh và Phim truyện truyền hình

Phim điện ảnh có nội dung ngắn gói gọn trongmộttập nên gọilà phim lẻ; thường được chiếu lần đầu ở rạp,nên gọi là phim chiếu rạp Còn phim truyện truyền hình - có phim 1 tập nhưng đa phần nhiều tập, có cốt truyện dàn trải ra thành các tập liên tiếp nhau, kết nối với nhau thành một bộ và được công chiếu trên sóng của ti vi Phim truyền hình có nhiều thể loại như: Phim truyện, phim tài

liệu và phim hoạt hình Trong bộ phim Đất Phương Nam của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn và Con NhàNghèo của đạo diễn Hồ Ngọc Xum có nhiều trường đoạn

đậm chất điện ảnh, được đánh giá là hai bộ phim truyền hình áp dụng “chắc” ngôn ngữ điện ảnh, tạo nên thành công của hai bộ phim và gây được thiện cảm cho khán giả

Nhiều năm trở lại đây ghi nhận chất lượng phim truyền hình (TV Series) của Việt Nam đã có bước tiến mới với rất nhiều tiến bộ Từ những bộ phim kịch bản hoàn toàn Việt cho tới những phim mua kịch bản gốc chuyển thể Việt hóa đều tạo ra sức hút lớn đối với khán giả Diện mạo chung của phim truyền hình trong nhữngnăm qua:đa dạng đề tài, thể loại, chất lượng tương đối khá, thu hút được người xem Phim Việt thường xuyên có mặt trong top 1 chương trình được xem nhiều nhất cả nước - theo Kantar Media đo rating theo Target-Ind 4+) Có được điều đó chính là thành quả của việc áp dụng triệt để ngôn ngữ của điện ảnh vào thể loại phim truyện truyền hình.Và, sở dĩ chúng tôi đặt tên đề tài

“Văn hóa - Con người Nam Bộ trong phim truyền hình điện ảnh, trường hợp

phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo” là vì: Cả hai bộ phim có rất nhiều

khung hình đạt đến Điện ảnh, nhất là bộ phim Đất Phương Nam Vì vậy, chúng

tôi thống nhất dùng thuật ngữ phim truyền hình điện ảnh chỉ riêng trong phạm

vi luận văn này - song như đã nói trên - trong cơ cấu loại hình, loại, thể loại:

“Phim truyện điện ảnh”, “phim truyện truyền hình”, “phim truyện truyền hình dài tập”, “Phim truyền hình điện ảnh” Trên thực tế, phim điện ảnh là loại phim được sản xuất để chiếu rạp trước tiên, trên những màn ảnh lớn; còn phim điện ảnh truyền hình là một phim truyện điện ảnh do một đài truyền hình sản xuất và phân phối đầu tiên trên sóng của đài, đối lập với phim điện ảnh thương mại được sản xuất trực tiếp để trình chiếu đầu tiên tại các rạp chiếu phim Trong khi đó, phim truyền hình cũng có nhiều loại như phim truyện, phim tài liệu, hoạt hình…) là loại phim được sản xuất đại trà để phát sóng trên các kênh truyền hình một cách rộng rãi Kịch bản phim truyền hình hay điện ảnh đều có đặc trưng riêng; và dù khác nhau ở thời lượng và địa điểm công chiếu, kịch bản phim truyền hình và điện ảnh đều sử dụng chung một loại hình ngôn ngữ là ngôn ngữ

điện ảnh Theo đó, Đất Phương Nam có nhiều trường đoạn đậm chất điện ảnh và

có thể đánh giá là một trong những phim truyện truyền hình nhiều tập áp dụng ngôn ngữ điện ảnh nhiều và thành công nhất của Hãng TFS (hoặc cũng gần như

các phim truyện truyền hình dài tập gần đây phát sóng trên VTV như Thương nhớ ở ai, C t đ của Lưu Trọng Ninh, với hàng trăm cảnh quay đậm chất điện

ảnh các vùng quê Bắc Bộ hay miền cát trắng Ninh Thuận, Bình Thuận…và nhiều phim khác có sự áp dụng ngôn ngữ điện ảnh tương tự)

Đã từ lâu, đối với rất nhiều nghệ sĩ nói chung hay những nhà hoạt động điện ảnh nói riêng, những đề tài về văn hóa Nam Bộ vẫn luôn là nguồn ý tưởng dạt dào để các tác giả lựa chọn khai thác trong tác phẩm của mình Và chính đề

tài về Văn hóa - Con người Nam Bộ đã tạo nên cho các tác giả sáng tác những tác phẩm hay và đi vào lòng người, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng khán

giả yêu điện ảnh như các phim: C nh Đồng Hoang, Mùa Len Trâu, C nh Đồng

Bất Tận, gần đây như phim Cô Ba Sài òn…

Bộ phim C nh Đồng Hoang của đạo diễn Hồng Sến, sản xuất năm 1979 là

tác phẩm duy nhất của điện ảnh Việt Nam giành được giải thưởng cao nhất ở một liên hoan phim quốc tế và được coi là tác phẩm kinh điển nhất.Tạm gác lại

yếu tố xem C nh Đồng Hoang là một bộ phim chiến tranh, thể hiện cho tinh thần

“dựa vào sức dân mà đánh Mỹ”, thì C nh Đồng Hoang vẫn là bộ phim giản dị,

tự nhiên, thể hiện được tinh thần hồn hậu, hào sảng của người dân Nam Bộ Những màn hát đối được các nhân vật thể hiện trong phim vừa duyên dáng, hài hước vừa thể hiện được nét cá tính của người nông dân Đồng Tháp Mười sống trên mênh mông đồngnước (hình 1.2)

Hình1.2 Poster phim C nh Đồng Hoang

Bên cạnh đó, bối cảnh và không gian của bộ phim được thể hiện một cách đặc sắc giúp người xem có được nhiều góc nhìn, quan sát khác nhau Với nền bối cảnh là giữa cánh đồng hoang bát ngát không có nơi ẩn nấp của vợ chồng Ba Đô

với tầng không gian trên không của binh lính Mỹ, đạo diễn đã làm nổi bật lên sự đối lập trong cuộc chiến không cân sức Tuy kể một câu chuyện phim đau thương mất mát, nhưng đạo diễn Hồng Sến vẫn cho khán giả thấy được sự hồn hậu, đầy sức sống và thể hiện được vẻ đẹp, đời sống sinh hoạt hay chất trữ tình, lãng mạn của người dân Nam Bộ

Mùa Len Trâu là bộ phim đầu tay của đạo diễn Việt kiều Nguyễn Võ Nghiêm Minh, sản xuất năm 2 3 Chuyện phim dựa trên tác phẩm Mùa Len Trâu trong tập truyện Hương R ng Cà Mau của nhà văn Sơn Nam, kể về cuộc

sống của những người nông dân miền Nam đầu thế kỷ 2 Hầu hết những chi tiết trong nhiều truyện của nhà văn Sơn Nam đã được đạo diễn mở rộng và kết hợp lại trong bộ phim Cảnh sắc Nam Bộ mùa nước nổi là nét chấm phá được thể hiện trong phim Ở bối cảnh đó, số phận những người nghèo không có đất, sống cùng với nước và chết cũng cùng với nước, những vùng đất cao đã thuộc hết về địa chủ Với tay nghề cao, thể hiện được sự đầu tư kỹ lưỡng trong dàn dựng cảnh thật chi tiết và chu đáo, đạo diễn đã đưa khán giả hòa nhập vào khung cảnh mùa nước nổi mênh mông của vùng đất miền Tây Nam Bộ Hình 1.3)

Hình 1.3 Poster phim Mùa len trâu

Bộ phim C nh Đồng Bất Tận của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình là

bộ phim được chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư

Ở bộ phim này tính chất địa phương, văn hóa vùng miền được thể hiện đặc biệt

rõ nét Câu chuyện phim kể về cuộc sống lênh đênh sông nước, theo vịt chạy đồng của ba cha con ông Tư và hai đứa trẻ thiếu vắng tình cảm của mẹ: Điền, Nương và cuộc đời của người phụ nữ tên Sương Họ là những mảnh đời không lành lặn, cuộc sống trôi dạt rày đây mai đó theo con nước, số phận đã run rủi cho

họ gặp nhau tưởng rằng có thể nương tựa lẫn nhau nhưng lại không thể ghép thành một gia đình trọn vẹn vì những mặc cảm cá nhân và trái ngang của số phận (Hình 1.4)

Hình 1.4 oster phim C nh Đồng Bất Tận

Không giống như những bộ phim kể trên nói về văn hóa con người Nam

Bộ ở vùng nông thôn Bộ phim Cô Ba Sài Gòn của đạo diễn Bửu Lộc và Kay

Nguyễn lại đề cập đến vấn đề văn hóa và con người Nam Bộ ở vùng đô thị phía Nam, cụ thể ở đây là: Tôn vinh chiếc áo dài, trang phục truyền thống của dân tộc Việt Nam nói chung và nét riêng của người phụ nữ Nam Bộ khi diện chiếc áo dài, đưa người xem đến với không gian Sài Gòn xưa ở những thập niên 6 và 7 của thế kỷ trước Bộ phim còn cho chúng ta thấy được nét văn hóa đặc trưng của con người Nam Bộ đó là “Văn hóa trọng nghĩa khinh tài”, một nét đặc trưng riêng của phương Nam và nét đặc trưng này được thể hiện thông qua các mối quan hệ của các nhân vật trong phim (Hình 1.5)

Hình 1.5 Poster phim Cô Ba Sài Gòn

Ngoài những phim điện ảnh còn có những phim truyền hình khác như

Phim Ngọn C ió Đùa, một bộ phim mà đạo diễn - NSƯT Hồ Ngọc Xum

chuyển thể từ tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Chính cái tình, cái nghĩa rất riêng của người dân Nam Bộ đã luôn là chất xúc tác khơi nguồn cảm hứng cho đạo diễn thực hiện dòng phim này Phim dài 45 tập, do TFS – Trung tâm sản xuất phim Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất

Câu chuyện xảy ra ở miền Nam, đầu thế kỷ 20, thời kỳ thế lực thực dân và

tư tưởng phong kiến thống trị xã hội Chính vì vậy mà thân phận người dân cứ

như ngọn cỏ trước những cơn gió đùa Tuy nhiên Ngọn C Gió Đùa của nhà văn

Hồ Biểu Chánh xây dựng đã đạt đến tính triết lý nhân sinh sâu sắc; các nhân vật trong câu chuyện của ông phải ngập ngụa, chông chênh trên dòng đời khổ hạnh

để cuối cùng tìm đến với con đường chính đạo và tỏa sáng nhân cách làm người.Bối cảnh của phim là một số tỉnh ở miền Tây Nam Bộ và Đà Lạt, gần như tái hiện được dấu ấn và thời gian xa xưa, rất mộc mạc của tính cách và người dân Nam Bộ Phim đong đầy những thông tin ý nghĩa, như để giúp người xem càng hiểu thêm văn hóa xưa, con người xưa…qua diễn xuất khá tinh tế của dàn diễn viên đậm phong cách Nam Bộ

Bộ phimNợ Đời của đạo diễn Hồ Ngọc Xum cũng là một phim truyền hình,được xây dựngtheođúngtrình tự cốt truyện tác phẩm văn học NợĐời của

nhà văn Hồ Biểu Chánh Câu chuyện được miêu tả vào thời kỳ những năm 2 -30 thế kỷ trước, với phong cảnh cổ xưa và những nhân vật có lối sinh hoạt chậm rãi, khoan thai, khác với nhịp sống cấp tập ngày nay Bộ phim là cả một bức tranh cuộc đời Các nhân vật như Hai Phục của Việt Trinh, Ba Có của Mỹ Uyên, ông Tăng của Lê Vũ Cầu, ông phán Thần của Thanh Hoàng mỗi nhân vật là một mảng màu, một khía cạnh trong bức tranh phù vân

TIỂU KẾTCHƯƠNG 1

Trong xã hội hiện đại, điện ảnh Việt Namtừng có bước phát triển vượt bậc

và bước đầu có những thành công đáng ghi nhận Có rất nhiều tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ những tác phẩm văn học đề tài về Văn hóa và Con người

Nam Bộ đã giành được những giải thưởng lớn cả trong và ngoài nước như Cô Ba Sài òn, C nh Đồng Bất Tận… Bên cạnh điện ảnh, cũng có nhiều bộ

phimtruyền hình đề tài về Văn hóa và Con người Nam Bộ gây được ấn tượng

mạnh cho khán giả Cụ thể như hai phim truyền hình Đất hương Nam và Con Nhà Nghèo của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn và đạo diễn Hồ Ngọc Xum

Phim Đất phương Nam của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là câu chuyện về

cuộc sống của những con người dân quê bình dị trong thời cuộc loạn lạc, được

chuyển thể từ tiểu thuyết Đất R ng hương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi, viết về

cuộc đời của cậu bé An Bối cảnh tiểu thuyết là miền Tây Nam Bộ, Việt Nam vào những năm 1945-1946, sau khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam

Bộ Phim Đất hương Nam được làm năm 1997 Cậu bé An mất mẹ, rơi vào

hoàn cảnh éo le, cậu trôi dạt tha phương trên bước đường đi tìm cha Dù có gặp nguy hiểm, trắc trở nhưng An vẫn được những con người hào hiệp, nghĩa tình giúp đỡ và cưu mang Bộ phim còn đề cập đến những nỗi vất vả khó khăn của những người con đến khai hoang vùng đất này, họ đã phải chịu cảnh lầm thân, mất đất; hoặc được mùa nhưng cũng không giữ được sản phẩm của mình

Phim Con Nhà Nghèo của đạo diễn Hồ Ngọc Xumlà bộ phim truyền hình

chuyển thể từ tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh năm 193 , được xây dựng với hai tuyến nhân vật là giới điền chủ quyền thế và giới tá điền bị trị trong xã hội thuở giao thời giữa phong kiến và Tây hóa Câu chuyện phim diễn ra ở miền Tây Nam

Bộ được làm năm 1998 Với đặc thù khí hậu hai mùa mưa nắng, sông nước mênh mông, kênh rạch chằng chịt… Nơi đây lưu đậm dấu ấn văn hóa sông nước

và nền văn hóa lúa nước Nền nông nghiệp chủ yếu là trồng cây lúa nước Nhà ở chủ yếu xây cất bên cạnh các sông ngòi, nguồn thức ăn chính thường là thủy sản Tính cách con người đậm hiền hậu, bao dung, trọng nghĩa khinh tài, hào sảng và phóng khoáng

Nếu chỉ so sánh sơ qua thì cứ ngỡ có những gượng ép, bởi tác phẩm Con Nhà Nghèo thiên về phơi bày bất công xã hội; trong khi Đất hương Nam lại

hướng nhiều về thiên nhiên hoang dã, sự sinh tồn trong tự nhiên, các phong tục Nhưng khi đi sâu phân tích, chúng ta thấy rõ ràng cả hai bộ phim đều có các nhân vật là những con người với “thân phận bé nhỏ”trước hoàn cảnh xã hội Khán giả xem phim bị cuốn hút không chỉ không gian sông nước mà còn nhìn thấy và thấu cảm được cách ứng xử của con người Vùng đất Nam Bộ qua cách quay, cách kể chuyện – điểm nhìn, nhịp điệu, cấu trúc tự sự của phim Hai bộ phim này đều giới thiệu về Văn hóa - Con người Nam Bộ, tuy có những điểm khác nhau trong cách xử lý của mỗi đạo diễn nhưng khán giả vẫn thật mãn nhãn khi có thể thấy được bức tranh thiên nhiên của nông thôn trong thời đương đại và

sự đa dạng trong Văn hóa Việt Nam

CHƯƠNG 2: VĂN HÓA, CON NGƯỜI NAM BỘ QUA NỘI DUNG HAI

PHIM ĐẤT PHƯƠNG NAM VÀ CON NHÀ NGHÈO

Những tác phẩm điện ảnh về Văn hóa và Con người Nam Bộ đã đạt nhiều thành tựu đáng kể, đóng góp một phần không nhỏ vào nền điện ảnh nước nhà

Kể từ các tác phẩm xuất sắc, xuất hiện từ thời kỳ đấu tranh giải phóng dân tộc

của Điện ảnh Cách mạng Việt Nam như phim C nh Đồng Hoang của đạo diễn

Hồng Sến đến những tác phẩm điện ảnh sau này…đều có những đóng góp cho nền điện ảnh Nam Bộ đương đại, góp phần xây dựng nên bức tranh xã hội Nam

Bộ thu nhỏ, tái hiện lại văn hóa và lịch sử hào hùng của một vùng từ những ngày

mở cõi đến chống quân xâm lược Bên cạnh chất liệu thu thập từ thực tiễn, cùng với một tình yêu quê hương đất nước tha thiết, sâu nặng, các đạo diễn đã tạo nên những bức tranh thiên nhiên và cuộc sống văn hóa của con người Nam Bộ phong phú, đa dạng qua vốn hiểu biết,vốn sống và qua lăng kính của người nghệ sĩ Trước hết dấu ấn văn hóaNam Bộ trong các phim được thể hiện qua thiên nhiên

và cuộc sống của con người Nam Bộ

2.1 Không gian thiên nhiên Nam Bộ

Thiên nhiên là tất cả những gì mà không phải do con người tạo ra, thiên nhiên là tất cả những gì có sẵn và tồn tại xung quanh con người như là: Trời, mây, sông, núi, trăng, sao, hoa, lá, cỏ, mưa, gió… Ở nhiều loại hình nghệ thuật khác như điêu khắc, hội họa, âm nhạc, văn học…, thiên nhiên là nguồn đề tài vô tận được các đạo diễn khai thác rất nhiều trong các tác phẩm điện ảnh Cảnh vật

thiên nhiên trong hai bộ phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo là thiên

nhiên của vùng quê Nam Bộ Qua từng khung hình, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn

và đạo diễn Hồ Ngọc Xum đã dẫn dắt khán giả về với một vùng sông nước, với

những trái thơm quả chín, những cánh rừng tràm mênh mông bát ngát, đến những cánh đồng bát ngát mênh mông…Đồng thời thiên nhiên ở đây như cũng

đã góp phần tạo cho con người Nam Bộ những nét tính cách riêng Các đạo diễn

đã tập trung khắc họa hình ảnh quê hương Nam Bộ ở nhiều góc độ khác nhau

Tuy nhiên có thể khái quát thiên nhiên Nam Bộ trong hai bộ phim Đất Phương Nam và Con Nhà Nghèo ở hai phương diện sau: Thiên nhiên đậm chất hoang sơ,

dữ dội; và thiên nhiên tươi đẹp, trù phú đều gắn bó mật thiết với con người

2.1.1Thiên nhiên hoang sơ

Vùng đất Nam Bộ là một vùng đất trù phú được thiên nhiên tươi đẹp ưu đãi, nhưng vùng đất Nam Bộ cũng vô cùng hoang sơ, khắc nghiệt Thiên nhiên Nam Bộ được đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn khắc họa khá rõ nét trong tác phẩm

Đất Phương Nam của mình Những cư dân Nam Bộ trong những ngày đầu khi

đến với vùng đất này để khẩn hoang, họ đã gặp phải bao khó khăn, thách thức của vùng đất thiên nhiên hoang dã Ở vùng đất hoang sơ này có nhiều loài thú dữ

và những mối nguy hiểm luôn luôn rình rập con người, đòi hỏi họ phải có kỹ năng và sức mạnh để vượt qua

Chính thiên nhiên hoang sơ đã tạo ra tâm trạng sợ hãi trên bước đường

phiêu bạt tìm cha của cậu bé An trong phim Đất Phương Nam An đã trải qua

biết bao cảm giác sợ hãi trước thiên nhiên hoang sơ, bí ẩn nơi đây Sự hoang sơ

dữ dội của thiên nhiên Nam Bộ được đạo diễn khắc họa trong lăng kính hình ảnh thông qua hành trình của cậu bé An; An đã gặp biết bao trở ngại của thiên nhiên như phải đối mặt với nỗi sợ hãi của chính mình: nào rắn, đỉa, cá sấu và tất cả những khắc nghiệt của thiên nhiên phương Nam luôn luôn đe dọa đối với cuộc sống của con người

Trước hết phải kể đến sự nguy hiểm của cá sấu Vì đặc thù điều kiện tự nhiên nhiều kênh rạch, đầm lầy, đám lá, nên nơi đây là nơi cư trú của nhiều loại

cá sấu Có những con cá sấu lên đến trăm năm tuổi và “vô cùng to lớn” Để có được sự trù phú của mảnh đất phương Nam như ngày nay, con người nơi đây đã phải đổ biết bao mồ hôi, xương máu Đồng thời hệ sinh thái nơi đây có rất nhiều giống loài khác, đa dạng, phong phú;ngoài hùm beo thú dữ, cá sấu to lớn nguy hiểm đáng sợ, còn có loài cũng to lớn nhưng lại rất thân thiện, như loài trăn

Trong tập 7 của phim Đất Phương Nam, đạo diễn cho khán giả thấy được

sự nguy hiểm của cá sấu ở phân đoạn: Ông Ba bắt Rắn quyết định đưa An và Cò

về U Minh sinh sống; trên đường đến gặp Tư Tòng (Võ Tòng) An và Cò thấy một con trăn to dài đến vài mét, nên hai bạn mải đuổi theo con trăn vì nó rất thân thiện Tuy nhiên qua một đoạn trong sình lầy thì con trăn bị con cá sấu nuốt chửng, may mắn An và Cò được chú Tư Tòng ngăn cản kịp thời [Tập 7 –

17p 4’’](Hình 1.6)

Hình 1.6 Ông Ba, Cò và An gặp chú Võ Tòng ở U Minh

Vì lẽ, cá sấu luôn phục sẵn ở kênh rạch, chờ ghe xuồng đi qua là đớp

người: “Trong tập 8 của phim ở cảnh Võ Tòng đi săn c sấu hại người qua thoại của Võ Tòng diễn tả con cá sấu da cứng như sắt và để săn được con cá sấu phải đốt đèn bằng mỡ người vì cá sấu bắt hơi người t xa [Tập 8 – 19p45’’] Ở phân

đoạn này đạo diễn chủ yếu sử dụng góc máy thấp, đặt máy lưng chừng với mặt nước, máy chuyển động chứ không cố định để thấy được sự nguy hiểm đang rình rập, cũng như sự gan dạ của Tư Tòng khi chỉ một mình với cây giáo mà đối mặt với con cá sấu lớn đã từng nuốt bao nhiêu người, bằng chứng là khi mổ bụng con

cá sấu có rất nhiều vòng vàng và chuỗi ngọc (Hình 1.7 + Hình 1.8)

Hình 1.7 Nhân vật Võ Tòng săn c Sấu Hình 1.8 Những món trang sức khi

mổ bụng cá Sấu

Chưa hết, thiên nhiên vùng đất phương Namcòn có các loài rắn độccũng luôn là nỗi ám ảnh Đủ các loại rắn: hổ mây, hổ mang, mái gầm…Có thể nói bên cạnh “rừng thiêng nước độc” những mối hiểm họa từ thiên nhiên – rất tự nhiên, phần nào đe dọa cuộc sống con người buổi ban sơ Khiến con người vùng đất này như trở nên nhỏ bé trước thiên nhiên; và muốn tồn tại trước thử thách khắc nghiệt, con người buộc phải trở nêncan đảm, mạnh mẽ, kiên cường, nghị lực để