PHẦN NỘI DUNG Chương 1: Tổng quan tư tưởng Hồ Chí Minh 1.1 Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo hủ nghĩa Mác Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân giành thắng lợi. 1.2 Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh không hình thành ngay một lúc mà đã trải qua một quá trình tìm tòi, xác lập, phát triển và hoàn thiện, gắn liền với quá trình hoạt động cách mạng phong phú của người. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh chia thành 5 giai đoạn: Thời kỳ trước năm 1911: Hình thành tư tưởng yêu nước và có chí hướng tìm con đường cứu nước mới Thời kỳ 1911 1920: Hình thành tư tưởng cứu nước, giải phóng dân tộc Việt Nam theo con đường cách mạng vô sản Thời kỳ 1920 1930: Hình thành những nội dung cơ bản tư tưởng về cách mạng Việt Nam Thời kỳ 1930 1941: Vượt qua thử thách, giữ vững đường lối, phương pháp cách mạng Việt Nam đúng đắn, sáng tạo. Thời kỳ 1941 1969: Tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục phát triển, soi đường cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và nhân dân ta.
Trang 1BÀI BÁO CÁO THẢO LUẬN Môn: Tư tưởng Hồ Chí Minh
ĐỀ TÀI: PHÂN TÍCH NHỮNG ĐIỂM ĐẶC SẮC TRONG TƯ TƯỞNG HCM
VỀ NHÀ NƯỚC ĐỂ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY CẦN CHÚ Ý NHỮNG VẤN ĐỀ GÌ?
Hà Nội, năm 2021
Lời cảm ơn
Trang 2Lời đầu tiên, nhóm chúng em xin gửi lời cảm ơn đến Cô Trong quá trình tìmhiểu và học tập bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh, chúng em đã được cô tận tìnhhướng dẫn và giảng dạy rất chi tiết Cô đã giúp chúng em biết thêm được nhiềukiến thức hay và bổ ích Từ những kiến thức đó nhóm chúng em xin trình bày về
vấn đề: “Đề tài 2: Phân tích những điểm đặc sắc trong tư tưởng HCM về nhà
nước Để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện naycần chú ý những vấn đề gì?” gửi đến cô
Chúng em đã vận dụng, nghiên cứu, tìm hiểu thêm kiến thức để làm bài tiểuluận, tuy nhiên kiến thức về bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh của chúng em vẫncòn những hạn chế nhất định Do đó, không tránh khỏi những thiếu sót trong quátrình hoàn thành bài tiểu luận này Mong cô xem và góp ý để bài tiểu luận củachúng em được hoàn thiện hơn
Chúc cô có thật nhiều sức khỏe, niềm vui và thành công hơn nữa trong sựnghiệp giảng dạy của mình
Chúng em xin chân thành cảm ơn!
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
Trang 4PHẦN NỘI DUNG
Chương 1: Tổng quan tư tưởng Hồ Chí Minh
1.1 Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc vềnhững vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và pháttriển sáng tạo hủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa vàphát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóanhân loại; là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta,mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân giành thắng lợi
1.2 Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh
Tư tưởng Hồ Chí Minh không hình thành ngay một lúc mà đã trải qua mộtquá trình tìm tòi, xác lập, phát triển và hoàn thiện, gắn liền với quá trình hoạtđộng cách mạng phong phú của người Quá trình hình thành và phát triển tưtưởng Hồ Chí Minh chia thành 5 giai đoạn:
Thời kỳ trước năm 1911: Hình thành tư tưởng yêu nước và có chí hướng
tìm con đường cứu nước mới
Thời kỳ 1911 - 1920: Hình thành tư tưởng cứu nước, giải phóng dân tộc
Việt Nam theo con đường cách mạng vô sản
Thời kỳ 1920 - 1930: Hình thành những nội dung cơ bản tư tưởng về cách
mạng Việt Nam
Thời kỳ 1930 - 1941: Vượt qua thử thách, giữ vững đường lối, phương
pháp cách mạng Việt Nam đúng đắn, sáng tạo
Thời kỳ 1941 - 1969: Tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục phát triển, soi đường
cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và nhân dân ta
1.3 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh
Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc vềnhững vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, từ đó phản ánh những vấn đề cótính quy luật của cách mạng Việt Nam, gắn với mục tiêu xây dựng một nướcViệt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, góp phần xứngđáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới Để đạt được mục tiêu đó, con đườngphát triển của dân tộc Việt Nam là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.Mục tiêu và con đường này đúng theo lý luận Mác - Lênin; khẳng định vai tròlãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và sự quản lý của Nhà nước cách mạng;xác định lực lượng cách mạng là toàn thể nhân dân Việt Nam yêu nước, xây
Trang 5dựng con người Việt Nam có năng lực và phẩm chất đạo đức cách mạng; kếthợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh của thời đại trên cơ sở quan hệ quốc tế hòabình, hợp tác, hữu nghị cùng phát triển, với phương pháp cách mạng phù hợp.
1.4 Ý nghĩa của việc nghiên cứu tư tưởng
Tưởng Hồ Chí Minh là tài sản tinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng
và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta.Cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là một bộ phận cấuthành làm nên nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng vàcách mạng Việt Nam
Bởi những ý nghĩa đó, khi học tập, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh manglại cho chúng ta những giá trị to lớn: góp phần nâng cao năng lực tư duy lý luận;giáo dục và định hướng thực hành đạo đức cách mạng, củng cố niềm tin khoahọc gắn liền với trau dồi tình cảm cách mạng, bồi dưỡng lòng yêu nước; xâydựng, rèn luyện phương pháp và phong cách công tác
Chương 2: Tổng quan về nhà nước
2.1 Khái niệm về nhà nước
Nhà nước là tổ chức quyền lực đặc biệt của xã hội, bao gồm một lớp ngườiđược tách ra từ xã hội để chuyên thực thi quyền lực, nhằm tổ chức và quản lý xãhội, phục vụ lợi ích chung của toàn xã hội cũng như lợi ích của lực lượng cầmquyền
2.2 Nguồn gốc của nhà nước
Để xác định được nguồn gốc của nhà nước ta dựa trên 2 quan điểm sau:
Quan điểm phi Mác-xít
- Dựa trên thuyết thần học: Nhà nước là do thượng đế sáng tạo ra Thượng
đế sáng tạo ra con người, sáng tạo ra thế giới, đồng thời sáng tạo ra conngười để cai quản con người
- Dựa trên thuyết gia trưởng: Nhà nước là kết quả của sự phát triển tự nhiên
của gia đình, nhà nước có trong mọi xã hội Học thuyết này đề cao sự đứngđầu của người con trưởng trong gia đình
- Dựa trên thuyết khế ước: Nhà nước bắt đầu từ xã hội Sự giao kết của các
thành viên trong xã hội soạn thảo lên khế ước chung hình thành nên nhànước
- Dựa trên thuyết bạo lực: Nhà nước là sản phẩm của cuộc chiến tranh giữa
các thị tộc
Trang 6 Các thuyết trên chưa thực sự giải thích đúng đắn được sự ra đời của nhànước
Quan điểm của chủ nghĩa Mác –Lênin ( Nội dung của luận thuyết này đượctrình bày toàn diện, sâu sắc và có hệ thống trong tác phẩm “Nguồn gốc củagia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước”)
Theo chủ nghĩa Mác- Lenin thì nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự ra đời củanhà nước là do sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến sự dư thừa tươngđối của cải, xuất hiện chế độ tư hữu , còn nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sự xuấthiện nhà nước là do mâu thuẫn giai cấp trong xã hội gay gắt không thể điều hòađược.Nhà nước ra đời là một tất yếu khách quan để “ làm dịu” sự xung đột giaicấp, để duy trì trật tự xã hội trong vòng “trật tự” mà ở đó, lợi ích và địa vị giaicấp thống trị được đảm bảo
Nhà nước ra đời là 1 tất yếu khách quan và có quá trình ra đời, phát triển
và thậm chí có thể tiêu vong
2.3 Bản chất của nhà nước
Bản chất của nhà nước là một tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về mặtkinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hanh và đàn áp sự phản kháng của giai câpkhác
2.4 Đặc điểm của nhà nước
- Nhà nước thiết lập quyền lực công cộng đặc biệt
- Nhà nước có lãnh thổ và phân chia dân cư theo các đơn vị hành chính
- Nhà nước có chủ quyền quốc gia
- Nhà nước ban hanh pháp luật
- Nhà nước quy định và thực hiện thu các loại thuế
2.5 Hình thức của nhà nước
Hinh thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực của nhà nước vàphương pháp thực hiện quyền lực nhà nước Nó được hình thành từ ba yếu tố cụthể sau:
- Hình thức chính thể gồm chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa
- Hình thức cấu trúc nhà nước gồm nhà nước đơn nhất và nhà nước liênbang
- Chế độ chính trị gồm dân chủ và phản dân chủ
2.6 Chức năng của nhà nước
- Chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội
- Chức năng đối nội và đối ngoại
Trang 7 Cụ thể nhà nước tại Việt Nam
Ở Việt Nam trong lịch sử đã tồn tại nhà nước phong kiến trung ương phânquyền và tập quyền từ thế kỷ X đến nửa sau thế kỷ XĨ Khi thực dân Pháp đặtách đô hộ nước ta từ năm 1884 đến 1945, tồn tại nhà nước thuộc địa nửa phongkiến Sau cách mạng tháng Tám 1945, nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa rađời chấm dứt sự tồn tại của nhà nước thuộc địa nửa phong kiến, mở ra một trang
sử mới của sự phát triển của nhà nước Nhà nước ở Việt Nam mang bản chấtcủa Giai cấp công nhân; Hình thức chính thể cộng hòa, hình thức cấu trúc là nhànước đơn nhất và có chế độ chính trị dân chủ
Hiện nay, Đảng chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Trong Văn kiện Đại hội lần thứ XII của Đảng nhằm nhấn mạnh một sốđặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đặt dưới quyền lãnh đạo của ĐảngCộng Sản, tồn tại theo nguyên tắc: “ Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, nhân dânlàm chủ” Bản chất của hình thức nhà nước này là “ Nhà nước pháp quyền củanhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Về bản chất , tất cả quyền lực thuộc vềnhân dân”
Việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa lànhiệm vụ trọng tâm của quá trình đổi mới hệ thống chính trị Sự hiện diện củanhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là đặc trưng của nền kinh tế thị trường xãhội chủ nghĩa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hoạt động trêntinh thần kết hợp giữa thực hiện dân chủ, tuấn thủ các nguyên tăc pháp quyền,đồng thời coi trọng nền tảng đạo đức xã hội Để hoàn thiện Nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Đảng chủ trương đẩy mạnh cảicách hanh chính, đổi mới thể chế, cơ chế, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạtđộng của bộ máy nhà nước, thực hiện chính phủ liêm chính, kiến tạo, năngđộng, thực hành tiết kiệm, chống tham nhung, lãng phí Xây dựng Nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa là góp phần thực hiệ mục tiêu: Dân giàu, nướcmạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
Chương 3: Những điểm đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước 3.1 Những điểm đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ
Trang 8 Nhà nước Việt Nam mới- Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà mang bản chất của giai cấp công nhân.
Đảng cộng sản Việt Nam giữ vai trò và vị trí cầm quyền Lời nói đầutrong hiến pháp năm 1959 khẳng định : “Nhà nước của ta là Nhà nướcdân chủ nhân dân, dựa trên nền tảng liên minh công nông, do giai cấpcông nhân lãnh đạo” Trong quan điểm về nhà nước dân chủ , nhà nước
do nhân dân là chủ nắm chính quyền, Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh nòngcốt của nhân dân là liên minh công-nông-trí, do giai cấp công nhân màđội tiên phong của nó là Đảng cộng sản Việt Nam
Bản chất giai cấp của nhà nước Việt Nam thể hiện ở tính định hướng xãhội chủ nghĩa trong phát triển đất nước Đưa nhà nước đi lên chủ nghĩa
xã hội và chủ nghĩa cộng sản là mục tiêu nhất quán của Hồ Chí Minh
Bản chất của giai cấp công nhân của nhà nước thể hiện ở nguyên tắc tổchức và hoạt động của nó là nguyên tắc tập trung dân chủ Hồ Chí Minhchú ý đến cả hai mặt dân chủ và tập trung tổ chức và hoạt động của tất cả
bộ máy, cơ quan nhà nước
Bản chất giai cấp công nhân thống nhất với tính nhân dân và tính dân tộc
Nhà nước Việt Nam ra đời là kết quả của cuộc đấu tranh lâu dài , gian khổcủa rất nhiều thế hệ người Việt Nam , của toàn dân tộc : Khi có giặc ngoạixâm thì các tầng lớp dân tộc không quản hi sinh xương máu, chiến đấucho độc lập, tự do của Tổ Quốc Đến khi Đảng Cộng sản ra đời trở thànhlực lượng lãnh đạo của cách mạng dân tộc với chiến lược đoàn kết đúngđắn, sức mạnh toàn dân tộc và phát huy chiến thắng ngoại xâm, giành lạiđộc lập, tự do
Nhà nước Việt Nam ngay từ khi ra đời đã xác định rõ và luôn kiên trì ,nhất quán mục tiêu vì quyền lợi nhân dân , lấy quyền lợi của nhân dânlàm nền tảng Hồ Chí Minh khẳng định quyền lợi của giai cấp công nhânthống nhất với lợi ích của nhân dân lao động và toàn thể lao động
Nhà nước mới của Việt Nam đã đảm vương nhiệm vụ mà toàn thể nhândân giao phó
3.1.2 Nhà nước của nhân dân
Theo quan điểm của Hồ Chí Minh , nhà nước của nhân dân là nhà nước
mà tất cả mọi quyền lực trong nhà nước và trong xã hội đều thuộc về nhân dân Trong nhà nước dân chủ , nhân dân thực thi quyền lực thông qua hai hình thức:dân chủ trực tiếp và dân chủ gián tiếp
Dân chủ trực tiếp: là hình thức dân chủ trong đó nhân dân trực tiếp quyếtđịnh mọi vấn đề liên quan đến vận mệnh của quốc gia dân tộc và quyềnlợi của dân chúng Hồ Chí Minh coi trọng hình thức dân chủ trực tiếp vì
Trang 9hình thức dân chủ bị nhất và tạo mọi điều kiện thuận lợi để thực hành dânchủ trực tiếp
Dân chủ gián tiếp là hình thức dân chủ được thể hiện rộng rãi nhằm thựcthi quyền của nhân dân Hình thức dân chủ trực tiếp :
Quyền lực nhà nước là “ thừa ủy quyền “ của nhân dân Tự bản thân nhànước không có quyền lực Quyền lực của nhà nước là do nhân dân ủythác Hồ Chí Minh xác định rõ vị thế và mối quan hệ giữa nhân dân vàcán bộ nhà nước trên cơ sở nhân dân là người nắm giữ mọi quyền lực HồChí Minh đặc biệt phê phán những cán bộ nhà nước thoái hoá , biến chất ,
từ chỗ là công bộc của dân đã trở thành “quan cách mạng” đứng trên nhândân , coi khinh nhân dân , “ cậy thế” nhân dân, “ quên rằng dân bầu ra là
để làm việc cho dân”
Nhân dân có quyền kiểm soát , phê bình nhà nước, có quyền bãi miễnnhững đại biểu mà họ đã lựa chọn, bầu ra và có quyền giải tán những thiếtchế quyền lực mà họ lập nên Đây là quan điểm rõ ràng, kiên quyết của
Hồ Chí Minh nhằm đảm bảo mọi quyền lực , trong đó mọi quyền lực củanhà nước nằm trong tay nhân dân
Luật pháp dân chủ và là công cụ quyền lực của nhân dân Theo Hồ ChíMinh sự khác biệt của luật pháp trong nhà nước Việt Nam mới với luậtpháp của các chế độ tư sản, phong kiến ở chỗ nó phản ánh được ý nguyện
và bảo vệ quyền lợi của dân chúng Luật pháp đó là của nhân dân , làquyền lợi thực thi quyền lợi của nhân dân , là phương tiện kiểm soátquyền lợi của nhà nước
3.1.3 Nhà nước do nhân dân
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh , nhà nước do nhân dân trước hết là nhànước do nhân dân lập nên sau thắng lợi của sự nghiệp cách mạng của toàn dântộc dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam
Nhà nước do nhân dân còn có nghĩa là “dân làm chủ” Nếu “dân là chủ”xác định vị thế của nhân dân đối với quyền lực nhà nước, thì “dân làm chủ”nhấn mạnh quyền lợi và nghĩa vụ của nhân dân với tư cách là người chủ
Nhà nước phải tạo mọi điều kiện để nhân dân thực thi những quyền vềHiến pháp và pháp luật đã quy định, hưởng dụng đầy đủ quyền lợi và làm trònnghĩa vụ làm chủ quyền lợi
Nhà nước do nhân dân cần coi trọng việc giáo dục nhân dân, đồng thờinhân dân cũng phải tự giác phấn đấu để có đủ năng lực thực hiện quyền dân chủcủa mình
3.1.4 Nhà nước vì nhân dân
Trang 10Nhà nước vì dân là nhà nước phục vụ lợi ích và nguyện vọng của nhândân, không có đặc quyền đặc lợi, thực sự trong sạch, cần kiệm liêm chính
Hồ Chí Minh là một vị lãnh tụ vì dân và người yêu cầu các cơ quan nhà nước ,cán bộ nhà nước đều phải vì nhân dân phục vụ Theo Người thước đo một nhànước vì dân là phải được lòng dân
Trong nhà nước vì dân , cán bộ vừa là đầy tớ , nhưng đồng thời là người lãnhđạo nhân dân Hai đòi hỏi này tưởng như mâu thuẫn nhưng lại là phẩm chất cần
có ở người cán bộ nhà nước vì dân
Như vậy để thay mặt nhân dân phải gồm đủ cả đức và tài, phải vừa hiền lại vừaminh Phải như thế thì mới có “chẳng những làm việc có lợi cho dân mà cũng cókhi làm những việc mới xem qua như là hại đến dân” nhưng thực chất là vì toàncục, vì lợi ích lâu dài của nhân dân
3.2 Những điểm đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền
3.2.1 Nhà nước hợp hiến, hợp pháp
Hồ Chí Minh luôn chú trọng vấn đề xây dựng nền tảng pháp lý cho Nhànước Việt Nam mới Người đã sớm thấy rõ tầm quan trọng của Hiến pháp vàpháp luật trong đời sống chính trị - xã hội Điều này thể hiện trong bản Yêusách của nhân dân An Nam của nhóm những người Việt Nam yêu nước tại Pháp
do Người thay mặt nhóm gửi đến Hội nghị Vécxây (Pháp) năm 1919 Bản Yêusách đó nêu ra yêu cầu “cải cách nền pháp lý ở Đông Dương bằng cách làm chongười bản xứ cũng được quyền hưởng những bảo đảm về mặt pháp luật nhưngười Âu châu; xoá bỏ hoàn toàn các toà án đặc biệt dùng làm công cụ để khủng
bố và áp bức bộ phận trung thực nhất trong nhân dân An Nam”; “Thay thế chế
độ ra các sắc lệnh bằng chế độ ra các đạo luật”
Sau này, khi trở thành người đứng đầu Nhà nước Việt Nam mới, Hồ Chí Minhquan tâm sâu sắc hơn việc bảo đảm cho Nhà nước được tổ chức và vận hành phùhợp với pháp luật, đồng thời, căn cứ vào pháp luật để điều hành xã hội, làm chotinh thần pháp quyền thấm sâu và điều chỉnh mọi quan hệ và hoạt động trongNhà nước và xã hội
Chính vì thế, chỉ một ngày sau khi đọc bản Tuyên ngôn độc lập, trong phiênhọp đầu tiên của Chính phủ lâm thời (ngày 3-9-1945), Hồ Chí Minh đã đề nghị:
“Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ Tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càngsớm càng hay cuộc tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu” để lập nênQuốc hội rồi từ đó lập ra Chính phủ và các cơ quan, bộ máy hợp hiến, thể hiệnquyền lực tối cao của nhân dân như vậy thì nước ta mới có cơ sở pháp lý vững
Trang 11chắc để làm việc với quân Đồng Minh, mới có quan hệ quốc tế bình đẳng, mớithiết lập được một cơ chế quyền lực hợp pháp theo đúng thông lệ của một Nhànước pháp quyền hiện đại
Cuộc Tổng tuyển cử được tiến hành thắng lợi ngày 6-1-1946 với chế độ phổthông đầu phiếu, trực tiếp và bỏ phiếu kín Lần đầu tiên trong lịch sử hàng nghìnnăm của dân tộc Việt Nam cũng như lần đầu tiên ở Đông Nam châu Á, tất cảmọi người dân từ 18 tuổi trở lên, không phân biệt nam nữ, giàu nghèo, dân tộc,đảng phái, tôn giáo… đều đi bỏ phiếu bầu những đại biểu của mình tham giaQuốc hội
Sau đó Người bắt tay xây dựng hiến pháp dân chủ, tổ chức Tổng tuyển cử vớichế độ phổ thông đầu phiếu bầu Quốc Hội, thành lập uỷ ban dự thảo Hiến phápcủa nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà
Ngày 2-3-1946, Quốc hội khoá I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã họpphiên đầu tiên, lập ra các tổ chức, bộ máy và các chức vụ chính thức của Nhànước Hồ Chí Minh được bầu làm Chủ tịch Chính phủ liên hiệp đầu tiên Đâychính là Chính phủ có đầy đủ tư cách pháp lý để giải quyết một cách có hiệuquả những vấn đề đối nội và đối ngoại ở nước ta
3.2.2 Nhà nước thượng tôn pháp luật
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước quản lý bằng bộ máy và bằngnhiều biện pháp khác nhau, nhưng quan trọng nhất là quản lý bằng Hiến pháp
và bằng pháp luật nói chung Muốn vậy, trước hết, cần làm tốt công tác lậppháp Hồ Chí Minh luôn chú trọng xây dựng hệ thống luật pháp dân chủ, hiệnđại Ở cương vị Chủ tịch nước, Hồ Chí Minh đã hai lần tham gia vào quá trìnhlãnh đạo soạn thảo Hiến pháp (Hiến pháp năm 1946 và Hiến pháp năm1959), đã
ký lệnh công bố 16 đạo luật, 613 sắc lệnh trong đó có 243 sắc lệnh quy định về
tổ chức Nhà nước và pháp luật, và nhiều văn bản dưới luật khác Trong bối cảnhđất nước phải vừa kháng chiến, vừa kiến quốc vô cùng cùng khó khăn, sự ra đờicủa hệ thống luật pháp như trên thể hiện rất rõ nỗ lực của Hồ Chí Minh và Nhànước Việt Nam trong công tác lập pháp
Cùng với công tác lập pháp, Hồ Chí Minh cũng rất chú trọng đưa phápluật vào trong cuộc sống, bảo đảm cho pháp luật được thi hành và có cơ chếgiám sát việc thi hành pháp luật Hồ Chí Minh chỉ rõ sự cần thiết phải nâng caotrình độ hiểu biết và năng lực sử dụng luật của người dân, giáo dục ý thức tôntrọng và tuân thủ pháp luật trong nhân dân Pháp luật là công cụ quyền lực củanhân dân, vì thế điều quan trọng là phải “làm sao cho nhân dân biết hưởngquyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm” Ngườicho rằng, công tác giáo dục pháp luật cho mọi người, đặc biệt cho thế hệ trẻ trở
Trang 12nên cực kỳ quan trọng trong việc xây dựng một Nhà nước pháp quyền, bảo đảmmọi quyền và nghĩa vụ công dân được thực thi trong cuộc sống Việc thực thipháp luật có quan hệ rất lớn đến trình độ dân trí của nhân dân, vì vậy, Hồ ChíMinh chú trọng đến vấn đề nâng cao dân trí, phát huy tính tích cực chính trị củanhân dân, làm cho nhân dân có ý thức chính trị trong việc tham gia công việccủa chính quyền các cấp
Hồ Chí Minh luôn nêu cao tính nghiêm minh của pháp luật Người tuyênbố: “Pháp luật Việt Nam tuy khoan hồng với những người biết cải tà quy chính,nhưng sẽ thẳng tay trừng trị những tên Việt gian đầu sỏ đã bán nước buôn dân”.Điều đó đòi hỏi pháp luật phải đúng và phải đủ; tăng cường tuyền truyền, giáodục pháp luật cho mọi người dân; người thực thi pháp luật phải thật sự công tâm
và nghiêm minh, v.v Người phê phán những hiện tượng thể hiện tính thiếunghiêm minh của pháp luật, như: “thưởng có khi quá rộng, mà phạt thì khôngnghiêm” , lẫn lộn giữa công và tội
Hồ Chí Minh luôn luôn khuyến khích nhân dân phê bình, giám sát côngviệc của Nhà nước, giám sát quá trình Nhà nước thực thi pháp luật, đồng thờikhông ngừng nhắc nhở cán bộ các cấp, các ngành phải gương mẫu trong việctuân thủ pháp luật, trước hết là các cán bộ thuộc ngành hành pháp và tư pháp.Trong thư gửi Hội nghị tư pháp toàn quốc, Người viết: “Các bạn là nhữngngười phụ trách thi hành pháp luật Lẽ tất nhiên các bạn cần phải nêu cao cáigương “phụng công, thủ pháp, chí công, vô tư” cho nhân dân noi theo” Bảnthân Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng về sống và làm việc theo Hiến pháp
và pháp luật Người tự giác khép mình vào kỷ luật, vào việc gương mẫu chấphành Hiến pháp và pháp luật Sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật đãtrở thành nền nếp, thành thói quen, thành lối ứng xử tự nhiên của Hồ Chí Minh
3.2.3 Pháp quyền nhân nghĩa
“Pháp quyền nhân nghĩa” tức là trước hết Nhà nước phải tôn trọng, bảođảm thực hiện đầy đủ các quyền con người, chăm lo đến lợi ích của mọi người.Tiếp thu và vận dụng sáng tạo các lý thuyết hiện đại về quyền con người, HồChí Minh tiếp cận quyền con người một cách toàn diện Người đề cập đến cácquyền tự nhiên của con người, trong đó quyền cao nhất là quyền sống; đồng thờicũng đề cập đến cả các quyền chính trị - dân sự, quyền kinh tế, văn hóa, xã hộicủa con người Người chú trọng quyền của công dân nói chung, đồng thời cũngchú trọng đến quyền của những nhóm người cụ thể như phụ nữ, trẻ em, ngườidân tộc thiểu số, v.v Sự nghiệp cách mạng chân chính cần đấu tranh cho quyềncon người, vì thế, mục tiêu giải phóng con người, làm cho mọi người có đượccuộc sống hạnh phúc, tự do xứng với phẩm giá con người, được hưởng dụng cácquyền con người một cách đầy đủ nhất đã hòa quyện một cách hữu cơ và trở
Trang 13thành mục tiêu cao nhất của sự nghiệp cách mạng của dân tộc Việt Nam Nhànước Việt Nam ngay từ khi ra đời và luôn nhất quán quan điểm kiên quyết đấutranh cho quyền con người Hiến pháp của đất nước đã ghi nhận một cách toàndiện quyền con người ở Việt Nam Đó là nền tảng pháp lý để bảo vệ và thực thicác quyền con người đó một cách triệt để
Trong pháp quyền nhân nghĩa, pháp luật có tính nhân văn, khuyến thiện Ngaykhi thành lập, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã lập tứctuyên bố xoá bỏ mọi luật pháp hà khắc của chính quyền thực dân phản động.Tính nhân văn của hệ thống luật pháp thể hiện ở việc ghi nhận đầy đủ và bảo vệquyền con người; ở tính nghiêm minh nhưng khách quan và công bằng, tuyệt đốichống đối xử với con người một cách dã man Ngay cả đối với những kẻ phảnbội Tổ quốc, Hồ Chí Minh tuyên bố rõ: “Chính phủ Việt Nam sẽ tha thứ haytrừng trị họ theo luật pháp tuỳ theo thái độ của họ hiện nay và về sau Nhưng sẽkhông có ai bị tàn sát” Đặc biệt, hệ thống luật pháp đó có tính khuyến thiện, bảo
vệ cái đúng, cái tốt, lấy mục đích giáo dục, cảm hóa, thức tỉnh con người làmcăn bản Với Hồ Chí Minh, việc xây dựng và thi hành pháp luật phải dựa trênnền tảng đạo đức của xã hội và các giá trị đạo đức thấm sâu vào trong mọi quyđịnh của pháp luật Nói cách khác, pháp luật trong Nhà nước pháp quyền nhânnghĩa phải là pháp luật vì con người
Trong khi quan niệm rằng đã có Nhà nước thì phải có pháp luật để quản
lý nhà nước, nhưng Hồ Chí Minh không tuyệt đối hóa vấn đề pháp luật mà hếtsức coi trọng vấn đề xây dựng đạo đức cách mạng Pháp luật và đạo đức phải kếthợp chặt chẽ với nhau thì việc quản lý xã hội mới có hiệu lực vì khi người ta biếtliêm sỉ thì người ta coi việc vi phạm pháp luật là một điều đáng hổ thẹn khôngnên làm Chủ nghĩa Mác-Lênin tuy cũng có đề cập đến vấn đề đạo đức cáchmạng là nhằm phục vụ cho cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản, xây dựng chủnghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, nhưng không nêu lên một cách cụ thể như
Hồ Chí Minh, Người chắt lọc tinh hoa đạo đức truyền thống của dân tộc, cải tạocác phạm trù đạo đức của Nho giáo đưa vào những nội dung mới có tính chấtcách mạng hình thành nét độc đáo của tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, cái gốccủa tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là trung với nước, hiếu với dân Dân là gốccủa nước, do đó đã trung với nước thì phải hiếu với dân, đã hiếu với dân thì phảitrung với nước Trung với nước, hiếu với dân thì phải rèn luyện và thực hànhtám đức lớn là nhân, nghĩa, trí, dũng, cần, kiệm, liêm, chính Trong tám đức đó,cần, kiệm, liêm, chính là bốn đức căn bản Người viết:
“Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông
Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc